جدیدترین
برنج برای کراتین بالا ممنوع نیست. کراتینین از کار عضلات ساخته می‌شود و برنج آن را بالا نمی‌برد؛ آنچه در بیماری کلیه اهمیت دارد پتاسیم، فسفر، پروتئین و نمک وعده غذایی است. در فهرست‌های مؤسسه ملی دیابت، گوارش و کلیه آمریکا (NIDDK)، برنج سفید جزو غلات کم‌پتاسیم است و برنج در گروه غذاهای کم‌فسفر آمده، اما برنج قهوه ای و برنج وحشی در ستون پرپتاسیم قرار دارند. پرسش درست درباره برنج برای کراتین بالا این نیست که «بخورم یا نه»؛ این است که کدام برنج، چه مقدار و کنار چه غذایی.
این راهنما رابطه برنج و اوره خون را توضیح می‌دهد، برنج سفید و قهوه ای را با عدد مقایسه می‌کند، پلوهای رایج ایرانی را از نظر کلیه می‌سنجد و نشان می‌دهد برای بیمار دیالیزی یا دیابتی چه چیزی فرق می‌کند. تصویر کامل رژیم در مقاله رژیم غذایی برای کاهش اوره و کراتینین آمده است و این صفحه فقط سهم برنج برای کراتین بالا را در آن رژیم روشن می‌کند.
ابزار اختصاصی فهیم‌طب
اعداد برگه را وارد کنید یا عکس برگه یا فایل PDF آزمایش را بدهید تا کراتینین، اوره، eGFR، پتاسیم و فسفر بر پایه محدوده همان برگه و در کنار هم تفسیر شوند؛ همان عددهایی که تعیین می‌کنند برنج برای کراتین بالا در بشقاب شما چه جایی دارد.
خروجی این ابزار آموزشی است و جای ویزیت پزشک را نمی‌گیرد.
مبنای علمی: فهرست‌های غذایی NIDDK برای بیماری مزمن کلیه، دفتر مکمل‌های غذایی مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH)، MedlinePlus، NHS، سازمان جهانی بهداشت و FDA | به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵
توجه: این مقاله آموزشی است و جای معاینه و برنامه غذایی پزشک یا متخصص تغذیه را نمی‌گیرد. محدودیت پتاسیم، فسفر، پروتئین و مایعات برای هر بیمار جداگانه تعیین می‌شود.
MedlinePlus کراتینین را ماده زائد طبیعی‌ای معرفی می‌کند که هنگام کار عضلات و تجزیه بخشی از بافت عضله ساخته می‌شود و کلیه‌ها آن را از خون پاک می‌کنند. عدد کراتینین بیش از هر چیز به حجم عضله، سن، میزان فعالیت و عملکرد کلیه بستگی دارد. تنها غذایی که همین منبع به‌طور مشخص نام می‌برد گوشت است که می‌تواند کراتینین را موقتاً بالا ببرد؛ به همین دلیل گاهی از بیمار خواسته می‌شود ۲۴ ساعت پیش از آزمایش گوشت نخورد. برنج در این فهرست نیست؛ یعنی برنج برای کراتین بالا عدد کراتینین را جابه‌جا نمی‌کند.
برنج برای کراتین بالا
پس برنج برای کراتین بالا نه علت مشکل است و نه درمان آن. کراتینین بالا نشانه کاهش توان پالایش کلیه است و وقتی کلیه ضعیف می‌شود، دفع پتاسیم و فسفر هم سخت‌تر می‌شود. NIDDK توضیح می‌دهد فسفر اضافه در خون به رگ‌ها آسیب می‌زند و استخوان را نازک و شکننده می‌کند، و پتاسیم خیلی زیاد یا خیلی کم به مشکلات قلبی و عضلانی می‌انجامد. معیار سنجش برنج برای کراتین بالا همین دو ماده است، به‌علاوه پروتئین و نمک.
پاسخ کوتاه به پرسش «آیا برنج برای کراتین بالا ضرر دارد» این است که برنج سفید در مقدار معقول ضرری ندارد و در فهرست‌های رسمی کلیه جزو گزینه‌های کم‌پتاسیم و کم‌فسفر است. پایین آوردن کراتینین به درمان علت کلیوی برمی‌گردد و رژیم فقط بخشی از آن است؛ اگر پزشک دارو تجویز کرده، کاربرد و عوارض هر دارو در مقاله قرص‌های کاهش کراتینین خون آمده است.
اوره یا BUN با کراتینین فرق دارد و مستقیم‌تر به غذا وابسته است. MedlinePlus نیتروژن اوره را ماده زائدی می‌داند که از تجزیه پروتئین ساخته می‌شود و رژیم پرپروتئین، کم‌آبی بدن و برخی داروها را از علت‌های بالا رفتن آن می‌شمارد. رابطه برنج و اوره خون از همین‌جا روشن می‌شود: برنج در مقایسه با گوشت، مرغ، ماهی، لبنیات و حبوبات پروتئین کمی دارد و اوره را بالا نمی‌برد، و از این نظر برنج برای کراتین بالا و اوره بالا انتخاب کم‌خطری است. وقتی سهم برنج در بشقاب بیشتر و سهم گوشت کمتر می‌شود، بار پروتئینی وعده پایین می‌آید.
این به معنی رژیم بی‌پروتئین نیست. NIDDK می‌گوید برخی بیماران کلیوی باید پروتئین را در حد متعادل مصرف کنند تا مواد زائد در خون جمع نشود، و MedlinePlus کمبود پروتئین و سوءتغذیه را از علت‌های پایین آمدن BUN می‌داند؛ اوره پایینی که از گرسنگی به دست آمده، نشانه بهتر شدن کلیه نیست. در انتخاب برنج برای اوره بالا هم همین منطق برقرار است: برنج جای بخشی از گوشت را می‌گیرد، نه جای همه منابع پروتئین. سهم روزانه پروتئین را پزشک یا متخصص تغذیه بر پایه مرحله بیماری تعیین می‌کند.
کم‌آبی هم اوره را بالا می‌برد. اگر اوره شما بالا آمده و در همان روزها کم آب نوشیده‌اید یا اسهال و استفراغ داشته‌اید، این عامل را هم در کنار برنج و اوره خون در نظر بگیرید. در بیماری پیشرفته کلیه ممکن است مایعات محدود شود و مقدار آن را پزشک تعیین می‌کند.
در برگه‌های پتاسیم و فسفر NIDDK برای بیماران مزمن کلیه، برنج سفید، نان سفید و ماکارونی در ستون کم‌پتاسیم آمده‌اند و برنج قهوه ای، برنج وحشی، نان و ماکارونی سبوس‌دار در ستون پرپتاسیم. در فهرست فسفر، «نان، ماکارونی و برنج» در گروه کم‌فسفرند و غلات سبوس‌دار و بلغور جو دوسر در گروه پرفسفر. در انتخاب برنج برای کراتین بالا، نوع برنج به اندازه مقدار آن اهمیت دارد و اعداد دفتر مکمل‌های غذایی NIH این فاصله را نشان می‌دهد:
عددها به میلی‌گرم؛ برنج دانه متوسط، پخته؛ مقیاس تا ۲۰۰ میلی‌گرم
داده: برگه اطلاعاتی پتاسیم، دفتر مکمل‌های غذایی NIH
| شاخص | برنج سفید | برنج قهوه ای | منبع |
|---|---|---|---|
| پتاسیم در یک پیمانه پخته (دانه متوسط) | ۵۴ میلی‌گرم | ۱۵۴ میلی‌گرم | NIH ODS |
| فسفر | در فهرست کم‌فسفر («نان، ماکارونی و برنج») | ۱۰۲ میلی‌گرم در نیم پیمانه پخته (دانه بلند) | NIDDK و NIH ODS |
| جایگاه در فهرست پتاسیم کلیه | کم‌پتاسیم | پرپتاسیم (همراه برنج وحشی) | NIDDK |
| انتخاب برنج برای کراتین بالا | پتاسیم یا فسفر بالا، دیالیز | پتاسیم و فسفر طبیعی، با نظر متخصص تغذیه | تحلیل فهیم‌طب |
یک نکته تصویر را کامل می‌کند. طبق برگه فسفر NIH، بخش بزرگی از فسفر دانه‌های گیاهی به شکل اسید فیتیک است و روده انسان آنزیم لازم برای جذب آن را ندارد؛ NIDDK هم می‌گوید بدن فسفر غذاهای حیوانی مانند گوشت و مرغ را بیشتر از فسفر غذاهای گیاهی جذب می‌کند. در مقابل، فسفر افزودنی‌های غذایی حدود ۷۰ درصد جذب می‌شود. برداشت ما از این دو منبع این است: برای کسی که کراتینین بالایی دارد اما پتاسیم و فسفر خونش طبیعی است، برنج قهوه ای به‌عنوان برنج برای کراتین بالا ممنوع مطلق نیست؛ اگر پتاسیم بالا رفته باشد، برنج سفید انتخاب مطمئن‌تر است و برنج قهوه ای و وحشی کنار می‌روند.
برنج‌های رایج در ایران، از طارم و هاشمی تا دم‌سیاه و برنج‌های وارداتی، اگر سبوس‌گیری و سفید شده باشند در همان گروه برنج سفید جای می‌گیرند. منابعی که بررسی کردیم عددی برای تک‌تک رقم‌ها منتشر نکرده‌اند؛ آنچه جایگاه برنج برای کراتین بالا را تعیین می‌کند سبوس‌گیری است، نه نام رقم.
در سفره ایرانی برنج تنها خورده نمی‌شود. وقتی پلو با حبوبات، رب گوجه، سیب‌زمینی یا ماست همراه می‌شود، بیشتر پتاسیم و فسفر وعده از همین اجزا می‌آید، نه از خود برنج؛ برای همین در بررسی برنج برای کراتین بالا باید کل بشقاب را دید. جدول زیر برنج برای کراتین بالا را در هشت غذای رایج و بر پایه فهرست‌های پتاسیم و فسفر NIDDK بررسی می‌کند:
| غذا | جزء حساس | جایگاه در فهرست NIDDK | پیشنهاد |
|---|---|---|---|
| چلو (برنج سفید ساده) | — | کم‌پتاسیم و کم‌فسفر | گزینه پایه |
| عدس پلو | عدس | پرپتاسیم و پرفسفر | عدس کمتر، دفعات کمتر |
| باقالی پلو | باقالی (حبوبات) | پرپتاسیم و پرفسفر | سهم باقالی کم |
| قیمه با پلو | لپه، سیب‌زمینی سرخ‌کرده، رب گوجه | پرپتاسیم | لپه کم، سیب‌زمینی حذف یا کم |
| لوبیا پلو | رب گوجه و گوشت؛ لوبیا سبز کم‌پتاسیم است | رب گوجه پرپتاسیم | رب کمتر، گوشت اندازه |
| ته‌دیگ سیب‌زمینی | سیب‌زمینی | پرپتاسیم | ته‌دیگ نان یا ساده |
| پلو با ماست یا دوغ | لبنیات | پرپتاسیم و پرفسفر | مقدار کم |
| زرشک پلو با مرغ | مرغ (پروتئین حیوانی) | پرفسفر | تکه مرغ اندازه |
این جدول به معنای حذف این غذاها نیست. در بیشتر بیماران مراحل اولیه، اندازه سهم و دفعات مصرف تعیین‌کننده است و فقط وقتی پتاسیم یا فسفر خون بالا رفته باشد محدودیت سخت‌تر می‌شود. NHS هم در کنار محدود کردن غذاهای پرفسفر مانند گوشت قرمز، لبنیات، تخم‌مرغ و ماهی، بر رژیم سالم و متعادل تأکید می‌کند. برنج برای کراتین بالا وقتی درست کار می‌کند که کنار سبزی کم‌پتاسیم و سهم اندازه پروتئین قرار بگیرد.
در پخت برنج برای کراتین بالا، نمک بخش پنهان هر پلو است. NHS به بیماران مزمن کلیه توصیه می‌کند مصرف نمک را به کمتر از ۶ گرم در روز، حدود یک قاشق چای‌خوری، برسانند و سازمان جهانی بهداشت برای همه بزرگسالان کمتر از ۵ گرم نمک در روز را توصیه می‌کند. WHO محدود کردن سس‌های تجاری و محصولات آماده و فوری را هم جزو راه‌های کاهش سدیم می‌داند؛ عصاره‌های آماده گوشت و مرغ که به آب پلو یا خورش اضافه می‌شوند از همین دسته‌اند. NIDDK هم یادآوری می‌کند غذاهای فراوری‌شده و بسته‌بندی سطح فسفر بالایی دارند.
نمک فقط به فشار خون مربوط نیست. NIDDK می‌گوید با افزایش سدیم رژیم، احتمال سنگ کلیه هم بالا می‌رود؛ اگر سابقه سنگ دارید، نشانه‌های بالینی سنگ کلیه و روش تشخیص آن را هم بخوانید.
درباره آبکش و کته، تنها توصیه رسمی که یافتیم از FDA است و به آرسنیک مربوط می‌شود، نه به کلیه. طبق FDA، پختن برنج با ۶ تا ۱۰ برابر آب و دور ریختن آب اضافه، آرسنیک معدنی را ۴۰ تا ۶۰ درصد کم می‌کند، ولی در برنج‌های غنی‌شده و پاربویل، فولات، آهن، نیاسین و تیامین را هم ۵۰ تا ۷۰ درصد پایین می‌آورد؛ شستن برنج پیش از پخت اثر کمی بر آرسنیک دارد. منابع رسمی که بررسی کردیم درباره اثر آبکش بر پتاسیم و فسفر برنج عددی ارائه نکرده‌اند، پس انتخاب میان کته و آبکش را برای کلیه با این منابع نمی‌توان قطعی کرد؛ آنچه در پخت برنج برای کراتین بالا اثر روشن‌تری دارد، کم کردن نمک است.
هیچ‌یک از منابع رسمی عدد ثابتی برای مقدار برنج برای کراتین بالا نمی‌دهند، چون مقدار به وزن، مرحله بیماری، عدد پتاسیم و فسفر و وجود دیابت بستگی دارد. NIDDK دیابت و فشار خون بالا را شایع‌ترین علت‌های بیماری مزمن کلیه در بزرگسالان می‌داند و CDC یادآوری می‌کند کربوهیدرات غذا قند خون را بالا می‌برد. روش بشقاب CDC نقطه شروع مناسبی است: نیمی از بشقاب سبزی‌های غیرنشاسته‌ای، یک‌چهارم پروتئین کم‌چرب و یک‌چهارم غذای کربوهیدراتی مانند برنج. در بشقاب برنج برای کراتین بالا، سبزی‌های این نیمه را بهتر است از فهرست کم‌پتاسیم NIDDK انتخاب کنید، مانند کلم، خیار، کاهو، هویج و لوبیا سبز.
اگر دیابت ندارید و وزنتان کم شده یا اشتهایتان پایین است، برنج سفید یکی از ساده‌ترین راه‌های رساندن کالری کافی است. MedlinePlus تأکید می‌کند بیمار کلیوی باید کالری کافی بگیرد تا بافت بدن تجزیه نشود و نان، غلات، میوه و سبزی را منبع انرژی می‌داند. در این حالت برنج برای کراتین بالا نقش سوخت بدن را دارد و کم کردن بی‌دلیل آن ضرر می‌زند.
با شروع دیالیز منطق تغذیه عوض می‌شود. MedlinePlus می‌گوید رژیم کم‌پروتئین پیش از دیالیز ممکن است مفید باشد، ولی پس از شروع دیالیز پروتئین بیشتری لازم است؛ حدود ۲۲۷ تا ۲۸۳ گرم غذای پرپروتئین در روز. NIDDK هم می‌گوید بسیاری از بیماران همودیالیزی اشتهای خوبی ندارند و کالری کافی نمی‌گیرند، و پتاسیم می‌تواند در فاصله دو جلسه دیالیز بالا برود و بر ضربان قلب اثر بگذارد. در این وضعیت برنج سفید، همان برنج برای کراتین بالا در مراحل پیش از دیالیز، برای تأمین انرژی مناسب است ولی جای پروتئین را نمی‌گیرد، و برنج قهوه ای و وحشی به خاطر پتاسیم بیشتر گزینه مناسبی نیستند.
جای برنج برای کراتین بالا در بشقاب شما را چند عدد برگه آزمایش تعیین می‌کند: پتاسیم، فسفر، کراتینین، اوره، eGFR و در صورت دیابت، قند ناشتا و HbA1c. کراتینین به‌تنهایی تصویر کاملی از کلیه نمی‌دهد؛ کلیرانس کراتینین و آزمایش ادرار ۲۴ ساعته توان پالایش کلیه را دقیق‌تر برآورد می‌کند و آلبومین یا پروتئین ادرار، نشانه آسیب کلیه است که در کنار eGFR سنجیده می‌شود.
جواب آزمایش خون را می‌توانید در ابزار تفسیر آنلاین آزمایش خون فهیم‌طب وارد کنید تا کراتینین، اوره، پتاسیم و فسفر با محدوده همان برگه و در کنار هم خوانده شوند؛ برای برگه ادرار هم تفسیر آنلاین آزمایش ادرار در دسترس است. هر دو کاملاً رایگان‌اند و پس از دیدن این عددها، تصمیم درباره برنج برای کراتین بالا دقیق‌تر می‌شود.
۱ —برنج سفید را به‌عنوان برنج برای کراتین بالا انتخاب کنید، به‌ویژه اگر پتاسیم خون بالاست؛ برنج قهوه ای و وحشی را فقط با نظر متخصص تغذیه نگه دارید.
۲ —سهم برنج برای کراتین بالا را حدود یک‌چهارم بشقاب نگه دارید و اگر دیابت دارید، اثر آن را با پایش قند خون بسنجید.
۳ —کنار برنج برای کراتین بالا سبزی کم‌پتاسیم بگذارید و حبوبات، رب گوجه، سیب‌زمینی و ماست را کم و با فاصله مصرف کنید.
۴ —نمک پخت را کم کنید و عصاره آماده، سس تجاری و غذای فوری را کنار بگذارید.
۵ —پروتئین را حذف نکنید؛ تکه گوشت یا مرغ را اندازه نگه دارید و در دیالیز، طبق دستور پزشک بیشترش کنید.
۶ —اثر تغییرات را با آزمایش بسنجید؛ در نوبتی که پزشک تعیین می‌کند، پتاسیم، فسفر، اوره و کراتینین را دوباره بررسی کنید.
آیا برنج برای کراتین بالا ضرر دارد؟
خیر، برنج سفید به‌عنوان برنج برای کراتین بالا در مقدار معقول ضرری ندارد. کراتینین از کار عضلات ساخته می‌شود و برنج آن را بالا نمی‌برد. NIDDK برنج سفید را در فهرست غذاهای کم‌پتاسیم و برنج را در فهرست کم‌فسفر برای بیماران کلیوی آورده است. ضرر معمولاً از غذای کنار برنج، نمک زیاد یا برنج قهوه ای در کسی که پتاسیم بالایی دارد می‌آید.
برنج و اوره خون چه ارتباطی دارند؟
اوره از تجزیه پروتئین ساخته می‌شود و طبق MedlinePlus رژیم پرپروتئین آن را بالا می‌برد. برنج پروتئین کمی دارد و اوره را بالا نمی‌برد، پس برنج برای کراتین بالا و اوره بالا در سهم معمول مشکلی ندارد؛ وقتی سهم برنج در بشقاب بیشتر و سهم گوشت کمتر شود، بار پروتئینی وعده کم می‌شود. حذف کامل پروتئین درست نیست، چون کمبود پروتئین و سوءتغذیه هم ضرر دارد.
برنج قهوه ای برای کراتین بالا بهتر است یا برنج سفید؟
اگر پتاسیم یا فسفر خون بالاست، برنج سفید بهترین برنج برای کراتین بالا است. NIDDK برنج سفید را در فهرست کم‌پتاسیم و برنج قهوه ای و وحشی را در فهرست پرپتاسیم آورده است؛ یک پیمانه برنج قهوه ای پخته حدود ۱۵۴ و برنج سفید حدود ۵۴ میلی‌گرم پتاسیم دارد. اگر پتاسیم و فسفر طبیعی است، برنج قهوه ای ممنوع مطلق نیست و درباره آن متخصص تغذیه تصمیم می‌گیرد.
آیا برنج ایرانی مثل طارم و هاشمی به‌عنوان برنج برای کراتین بالا فرق دارد؟
منابع رسمی عدد جداگانه‌ای برای رقم‌های برنج منتشر نکرده‌اند. برنج ایرانی سبوس‌گیری‌شده در گروه برنج سفید قرار می‌گیرد که در فهرست NIDDK کم‌پتاسیم و کم‌فسفر است؛ تفاوت اصلی میان برنج سفید و سبوس‌دار است، نه میان رقم‌ها.
عدس پلو و باقالی پلو برای کراتین بالا خوب است؟
در عدس پلو و باقالی پلو، سهم برنج برای کراتین بالا مشکلی ندارد، اما عدس و باقالی از حبوبات‌اند و NIDDK حبوبات را در هر دو فهرست پرپتاسیم و پرفسفر آورده است. اگر پتاسیم یا فسفر شما بالاست، سهم حبوبات را کم کنید و این غذاها را کمتر بخورید؛ اگر طبیعی است، در مقدار معمول مانعی ندارند.
برای کراتین بالا کته بهتر است یا آبکش؟
منابع رسمی درباره اثر آبکش یا کته بر پتاسیم و فسفر برنج عددی منتشر نکرده‌اند. FDA فقط درباره آرسنیک می‌گوید پخت با ۶ تا ۱۰ برابر آب و دور ریختن آب اضافه، آرسنیک معدنی را ۴۰ تا ۶۰ درصد کم می‌کند. در پخت برنج برای کراتین بالا، کم کردن نمک و عصاره‌های آماده اثر روشن‌تری دارد تا روش پخت.
کسی که کراتین بالا دارد روزی چقدر برنج بخورد؟
عدد ثابتی برای مقدار برنج برای کراتین بالا در منابع رسمی وجود ندارد، چون مقدار به وزن، مرحله بیماری، پتاسیم، فسفر و دیابت بستگی دارد. نقطه شروع روش بشقاب CDC است: یک‌چهارم بشقاب برنج یا غذای کربوهیدراتی، یک‌چهارم پروتئین و نیمی سبزی کم‌پتاسیم. مقدار دقیق را متخصص تغذیه تعیین می‌کند.
برنج برای بیمار کلیوی دیابتی مجاز است؟
بله، برنج برای کراتین بالا در بیمار دیابتی هم مجاز است، در سهم کنترل‌شده. دیابت شایع‌ترین علت بیماری مزمن کلیه است و کربوهیدرات برنج قند خون را بالا می‌برد، پس سهم آن حدود یک‌چهارم بشقاب نگه داشته می‌شود و خوردن آن همراه پروتئین و سبزی، سرعت بالا رفتن قند را کم می‌کند.
برنج برای بیماران دیالیزی مجاز است؟
بله، برنج سفید، همان برنج برای کراتین بالا، منبع انرژی مناسبی برای بیمار دیالیزی است، چون بسیاری از این بیماران کالری کافی نمی‌گیرند. اما پس از شروع دیالیز نیاز به پروتئین بیشتر می‌شود و برنج جای گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ را نمی‌گیرد. برنج قهوه ای و وحشی به خاطر پتاسیم بیشتر توصیه نمی‌شوند.
شیر برنج برای کراتین بالا خوب است؟
باید دو چیز را از هم جدا کرد. در منابع آمریکایی، rice milk نوشیدنی گیاهی برنج است و NIDDK نوع غنی‌نشده آن را در فهرست کم‌پتاسیم و کم‌فسفر آورده است. شیر برنج ایرانی دسری است که با شیر گاو پخته می‌شود و لبنیات در فهرست پرفسفر و پرپتاسیم قرار دارد؛ پس برای کسی که فسفر یا پتاسیم بالایی دارد، مقدار آن باید کم باشد.
نان برای کراتین بالا بهتر است یا برنج؟
از نظر NIDDK نان سفید و برنج سفید هر دو در فهرست کم‌پتاسیم‌اند و نان، ماکارونی و برنج در فهرست کم‌فسفر. نان و ماکارونی سبوس‌دار مانند برنج قهوه ای پرپتاسیم‌ترند. تفاوت اصلی میان سفید و سبوس‌دار است؛ همان قاعده‌ای که در انتخاب برنج برای کراتین بالا برقرار است. نمک نان هم باید در نظر گرفته شود.
اگر درباره این مقاله سوالی دارید یا تجربه‌ای در این زمینه داشته‌اید، می‌توانید نظر خود را ثبت کنید. پیام شما پس از بررسی نمایش داده خواهد شد.
جدیدترین
