جدیدترین
عدد تستوسترون تام (Total Testosterone) را با همان واحدی که روی برگه آزمایش آمده وارد کنید.
هورمون تستوسترون مهم‌ترین هورمون جنسی مردانه است، ولی بدن زن هم آن را به مقدار کم می‌سازد. در مردان، کمبود آن با کاهش میل جنسی، مشکل نعوظ و ناباروری همراه است؛ در زنان، افزایش آن با موی زائد، جوش و قاعدگی نامنظم. در این مقاله توضیح می‌دهیم تستوسترون چیست و از کجا ترشح می‌شود، عدد نرمال آن در مردان و زنان در هر سن چند است، جواب آزمایش تستوسترون را چگونه تفسیر کنیم، کمبود و بالا بودن آن چه علائم و علت‌هایی دارد، چه چیزهایی واقعاً باعث افزایش تستوسترون می‌شود و قرص‌ها و آمپول‌ها چه اثری دارند.
عدد آزمایش خود را در ابزار بالای همین صفحه وارد کنید تا با هر واحدی که آزمایشگاه گزارش کرده، با محدوده جنس و سن شما مقایسه شود. مبنای مطالب راهنماهای انجمن غدد درون‌ریز آمریکا (Endocrine Society)، بیانیه اجماع جهانی ۲۰۱۹، MedlinePlus، StatPearls، مؤسسه ملی سوءمصرف مواد آمریکا (NIDA) و چند مطالعه منتشرشده در مجله‌های پزشکی است.
مبنای علمی: راهنماهای Endocrine Society (۲۰۱۸)، بیانیه اجماع جهانی ۲۰۱۹، MedlinePlus، StatPearls و NIDA · به‌روزرسانی: ۳ آبان ۱۴۰۵
خلاصه کلیدی
تستوسترون چیست؟ مهم‌ترین هورمون از گروه آندروژن‌ها یا «هورمون‌های مردانه» است. به گفته MedlinePlus، در مردان بیشترین مقدار آن را بیضه‌ها ترشح می‌کنند و در زنان بیشترین مقدار را تخمدان‌ها می‌سازند؛ غدد فوق‌کلیوی هم آندروژن‌هایی تولید می‌کنند که در بدن به تستوسترون تبدیل می‌شوند.[۲] ترشح آن را مغز تنظیم می‌کند: غده هیپوفیز با هورمون LH بیضه‌ها و تخمدان‌ها را به ساخت تستوسترون وامی‌دارد؛ به همین دلیل پزشک در بررسی کمبود تستوسترون، LH را هم می‌سنجد و اختلال هیپوفیز و هیپوتالاموس از علت‌های کمبود است.[۲]
هورمون تستوسترون
این هورمون در هر دو جنس به تنظیم میل جنسی کمک می‌کند و در رشد عضله و استخوان نقش دارد.[۱] هورمون تستوسترون در مردان برای رشد صفات مردانه در بلوغ، تولید اسپرم و حفظ موی صورت و بدن هم لازم است؛ به همین دلیل کمبود آن می‌تواند با ناباروری، کم شدن موی بدن و پوکی استخوان همراه باشد.[۱]
بیشتر هورمون تستوسترون خون به پروتئین‌هایی مانند گلوبولین متصل‌شونده به هورمون جنسی (SHBG) و آلبومین چسبیده است و فقط بخش کوچکی آزاد می‌ماند. آزمایشگاه می‌تواند تستوسترون تام (Total)، تستوسترون آزاد (Free) یا تستوسترون زیست‌دسترس (Bioavailable) را گزارش کند؛ رایج‌ترین آن‌ها تستوسترون تام است.[۱] به گفته MedlinePlus، کم شدن هورمون تستوسترون با افزایش سن طبیعی است.[۱]
محدوده مرجع هورمون تستوسترون به جنس، سن، روش اندازه‌گیری و آزمایشگاه بستگی دارد و ملاک اول همیشه محدوده چاپ‌شده روی برگه آزمایش شماست. MedlinePlus این اعداد را برای تستوسترون تام ذکر می‌کند:[۲]
| گروه | نانوگرم در دسی‌لیتر (ng/dL) | نانومول در لیتر (nmol/L) |
|---|---|---|
| مردان ۱۷ تا ۵۰ سال | ۲۴۹ تا ۸۳۶ | ۸٫۶ تا ۲۹٫۰ |
| مردان بالای ۵۰ سال | ۱۹۳ تا ۷۴۰ | ۶٫۷ تا ۲۵٫۷ |
| زنان ۱۷ تا ۵۰ سال | ۸٫۴ تا ۴۸٫۱ | ۰٫۳ تا ۱٫۷ |
| زنان بالای ۵۰ سال | ۲٫۹ تا ۴۰٫۱ | ۰٫۱ تا ۱٫۴ |
جدول ۱. محدوده نرمال هورمون تستوسترون (تستوسترون تام) بر اساس MedlinePlus. بسیاری از آزمایشگاه‌ها عدد را بر حسب نانوگرم در میلی‌لیتر (ng/mL) گزارش می‌کنند؛ هر ۱ ng/mL برابر ۱۰۰ ng/dL است. یعنی محدوده مردان ۱۷ تا ۵۰ سال حدود ۲٫۵ تا ۸٫۴ ng/mL و محدوده زنان همین سن حدود ۰٫۰۸ تا ۰٫۴۸ ng/mL می‌شود.[۲]
برای کودکان و نوجوانان زیر ۱۷ سال، عدد طبیعی به سن و مرحله بلوغ بستگی دارد و باید با محدوده همان آزمایشگاه و نظر پزشک سنجیده شود. ابزار بالای صفحه هم برای این گروه فقط با محدوده برگه آزمایشگاه کار می‌کند. یکی از کاربردهای آزمایش در این سن، بررسی علت بلوغ زودرس یا دیررس است.[۱]
برای تفسیر جواب آزمایش هورمون تستوسترون، عدد را با واحد درست و محدوده جنس و سن خودتان مقایسه کنید؛ ابزار بالای صفحه همین کار را انجام می‌دهد و عدد را به هر سه واحد رایج تبدیل می‌کند. یک عدد خارج از محدوده به‌تنهایی تشخیص نیست و آزمایش تستوسترون معمولاً تنها درخواست نمی‌شود. در مردان معمولاً LH و FSH، پرولاکتین و گاهی SHBG یا تستوسترون آزاد کنار آن خواسته می‌شود. در زنان، StatPearls مجموعه پایه بررسی را تستوسترون تام، DHEA-S، آندروستندیون، LH و FSH، ۱۷-هیدروکسی‌پروژسترون و SHBG می‌داند و در صورت اختلال قاعدگی TSH و پرولاکتین را اضافه می‌کند.[۵] درباره پرولاکتین، مقاله پرولاکتین بالا را ببینید.
MedlinePlus علائمی را که در مردان بالغ به درخواست آزمایش تستوسترون منجر می‌شود این‌ها می‌داند:[۱]
علت‌های کمبود هورمون تستوسترون در مردان، به گفته MedlinePlus، شامل مشکل بیضه‌ها یا آسیب به آن‌ها، اختلال غده هیپوفیز، بیماری‌های مزمن مانند بیماری کبد و کلیه، اختلال مصرف الکل، توده‌های خوش‌خیم و برخی بیماری‌های ژنتیکی مانند سندرم کلاین‌فلتر است.[۱] چاقی و کم‌کاری تیروئید هم در فهرست کلی علت‌های کاهش هورمون تستوسترون آمده‌اند.[۲] اگر جواب TSH دارید، آن را با ابزار تفسیر آزمایش تیروئید بررسی کنید.
به گفته MedlinePlus، علت‌های بالا بودن هورمون تستوسترون در مردان مصرف استروئید، تومور بیضه و اختلال غده فوق‌کلیه مانند هایپرپلازی مادرزادی آدرنال است.[۱] در عمل، شایع‌ترین دلیل عدد بالا در مردی که ورزش بدنسازی می‌کند، مصرف آمپول یا مکمل تستوسترون است؛ این مصرف را حتماً به پزشک بگویید. هر توده یا بزرگ شدن بیضه را بدون تأخیر به پزشک نشان دهید.
تستوسترون بالا ناشی از مصرف آمپول یا مکمل، به گفته NIDA، بیضه‌ها را کوچک و تولید اسپرم را کم می‌کند و می‌تواند باعث طاسی، بزرگ شدن سینه، فشار خون بالا و آسیب کبد شود.[۸] هورمون تستوسترون همچنین تولید گلبول قرمز را بالا می‌برد؛ راهنمای Endocrine Society هماتوکریت بالا را از موانع درمان با تستوسترون می‌داند.[۳] اگر هموگلوبین بالایی دارید، آن را با ابزار بررسی عدد هموگلوبین بسنجید.
بالا بودن هورمون تستوسترون در زنان، که «هایپرآندروژنیسم» نامیده می‌شود، معمولاً از روی ظاهر و قاعدگی شناخته می‌شود. MedlinePlus این نشانه‌ها را دلیل درخواست آزمایش در زنان می‌داند:[۱]
پزشک شدت پرمویی را با مقیاس فریمن-گالوی می‌سنجد و به گفته StatPearls امتیاز بالاتر از ۷ (از ۳۶) غیرطبیعی است.[۵] راهنمای Endocrine Society آزمایش آندروژن را برای همه زنانی که امتیاز پرمویی غیرطبیعی دارند پیشنهاد می‌کند، ولی برای زنی با قاعدگی منظم و پرمویی طبیعی آن را لازم نمی‌داند.[۴]
| علت تستوسترون بالا در زنان | توضیح |
|---|---|
| سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) | شایع‌ترین علت؛ حدود ۷۵٪ موارد پرمویی؛ با قاعدگی نامنظم، افزایش وزن و مقاومت به انسولین همراه است[۵][۶] |
| پرمویی ایدیوپاتیک | حدود ۱۰٪ موارد؛ هورمون‌ها و قاعدگی طبیعی‌اند[۵] |
| هایپرپلازی مادرزادی آدرنال غیرکلاسیک | اختلال ارثی غده فوق‌کلیه؛ با ۱۷-هیدروکسی‌پروژسترون صبحگاهی بررسی می‌شود[۴][۵] |
| تومور تخمدان یا غده فوق‌کلیه | نادر (حدود ۰٫۲٪ موارد پرمویی)؛ حدود نیمی بدخیم؛ علائم شدید و سریع[۵] |
| اختلالات دیگر غدد و داروها | سندرم کوشینگ، پرولاکتین بالا، بیماری تیروئید؛ آندروژن‌ها و مکمل‌های تستوسترون، گلوکوکورتیکوئیدها، ماینوکسیدیل[۲][۵] |
جدول ۲. علت‌های تستوسترون بالا در زنان
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در برخی منابع جدید، از جمله MedlinePlus، با نام «سندرم تخمدانی متابولیک چندغده‌ای» (PMOS) هم آمده است؛ منظور همان بیماری است.[۶] MedlinePlus بم شدن صدا و ریزش موی شقیقه را از علائم معمول این سندرم نمی‌داند و آن‌ها را نشانه احتمال مشکل دیگری ذکر می‌کند؛[۶] StatPearls هم شروع دیرهنگام یا پیشرفت سریع علائم، مردانه شدن و عدد بسیار بالای هورمون را علامت هشدار برای تومور می‌داند.[۵]
MedlinePlus تصریح می‌کند که سطح پایین هورمون تستوسترون در زنان طبیعی است و فقط سطح بسیار پایین ممکن است نشانه اختلال غده فوق‌کلیه، هیپوفیز یا تخمدان باشد.[۱] بیانیه اجماع جهانی هم می‌گوید عدد تستوسترون تام خون نباید برای تشخیص کم‌میلی جنسی در زنان به کار رود.[۷]
هدف درمان در مردی که کمبود هورمون تستوسترون او با علائم و آزمایش تکراری تأیید شده، رساندن عدد به محدوده طبیعی و بهتر کردن علائم است. پزشک پیش از درمان علت کمبود را هم بررسی می‌کند. راهنمای Endocrine Society درمان با هورمون تستوسترون را در این حالت‌ها توصیه نمی‌کند:[۳]
این راهنما تجویز روتین تستوسترون را برای همه مردان ۶۵ سال به بالا هم پیشنهاد نمی‌کند و بعد از شروع درمان، ارزیابی پاسخ بیمار را لازم می‌داند.[۳] نوع فرآورده، روش مصرف و مقدار آن را فقط پزشک تعیین می‌کند.
درمان به علت، شدت علائم و تمایل به بارداری بستگی دارد؛ اگر توموری در کار باشد، درمان اصلی جراحی است.[۵] در علت‌های شایع‌تر، توصیه‌های راهنمای Endocrine Society این است:[۴]
مصرف آمپول، قرص یا مکمل هورمون تستوسترون و استروئیدهای آنابولیک بدون تجویز پزشک، به‌ویژه برای بدنسازی، عوارض شناخته‌شده‌ای دارد. NIDA این عوارض را ذکر می‌کند:[۸]
| گروه | عوارض |
|---|---|
| مردان | کوچک شدن بیضه‌ها و کاهش تولید اسپرم (برگشت‌پذیر)؛ طاسی با الگوی مردانه و بزرگ شدن سینه (برگشت‌ناپذیر)[۸] |
| زنان | بم شدن صدا، رشد زیاد موی بدن همراه با ریزش موی سر[۸] |
| هر دو جنس | فشار خون بالا، آسیب و تومور کبد، اختلالات خلقی؛ افسردگی پس از قطع مصرف که خطرناک‌ترین علامت ترک است[۸] |
جدول ۳. عوارض سوءمصرف تستوسترون و استروئیدهای آنابولیک
در زنان، بیانیه اجماع جهانی تنها کاربرد مبتنی بر شواهد درمان با هورمون تستوسترون را کاهش آزاردهنده میل جنسی در زنان یائسه می‌داند و برای زنان پیش از یائسگی داده کافی برای هیچ توصیه‌ای وجود ندارد؛ فرآورده‌های ترکیبی ساخت داروخانه هم توصیه نمی‌شوند.[۷]
جست‌وجوی «افزایش تستوسترون» یکی از پرتکرارترین پرسش‌ها درباره هورمون تستوسترون است، ولی بیشتر توصیه‌های رایج پشتوانه علمی ندارند. آنچه شواهد نشان می‌دهد این است:
| عامل | اثر بر تستوسترون | منبع |
|---|---|---|
| کاهش وزن در مردان چاق | یک مرور نظام‌مند ۲۴ مطالعه نشان داد هم رژیم کم‌کالری و هم جراحی چاقی تستوسترون را بالا می‌برند و هرچه کاهش وزن بیشتر باشد، افزایش تستوسترون بیشتر است | Eur J Endocrinol 2013[۹] |
| خواب کمتر از ۵ ساعت | در مردان جوان سالم، یک هفته خواب کمتر از ۵ ساعت در شب تستوسترون روز را ۱۰ تا ۱۵٪ کم کرد | JAMA 2011[۱۰] |
| اختلال مصرف الکل | از علت‌های کمبود تستوسترون در مردان | MedlinePlus[۱] |
| بیماری مزمن کبد و کلیه، کم‌کاری تیروئید | از علت‌های کاهش تستوسترون | MedlinePlus[۱][۲] |
| افزایش سن | کاهش تدریجی و طبیعی | MedlinePlus[۱] |
جدول ۴. عواملی که بر هورمون تستوسترون اثر دارند
پس مؤثرترین راه‌های افزایش هورمون تستوسترون در مردان، اصلاح همین علت‌هاست: کاهش وزن اگر اضافه‌وزن دارید، خواب کافی و درمان بیماری‌های زمینه‌ای. وزن خود را با ماشین‌حساب BMI بسنجید و اگر عملکرد کلیه برایتان سؤال است، مقاله کلیرانس کراتینین را ببینید.
مکمل‌هایی که با عنوان «بوستر تستوسترون» و ادعای بالا بردن هورمون تستوسترون فروخته می‌شوند در یک مطالعه بررسی شدند: از ۵۰ محصول، ۹۰٪ ادعای افزایش تستوسترون داشتند، ولی فقط برای ۲۴٫۸٪ ترکیب‌ها داده‌ای درباره افزایش تستوسترون پیدا شد؛ برای ۶۱٫۵٪ هیچ داده‌ای نبود و برای ۱۰٫۱٪ حتی داده‌ای درباره کاهش تستوسترون وجود داشت. ۱۳ محصول هم از سقف مجاز مصرف برخی ویتامین‌ها و املاح بیشتر داشتند.[۱۱] MedlinePlus هم برخی مکمل‌ها را از علت‌های بالا رفتن غیرطبیعی تستوسترون می‌داند.[۲] در منابع این مقاله هیچ غذا یا داروی گیاهی خاصی برای افزایش تستوسترون اثبات نشده است.
قرص، ژل و آمپول هورمون تستوسترون داروهای نسخه‌ای هستند و جای آن‌ها درمان مردی است که کمبودش با علائم و آزمایش تکراری صبح ناشتا تأیید شده است.[۳] این داروها تولید اسپرم را کم می‌کنند؛ به همین دلیل راهنمای Endocrine Society آن‌ها را برای مردی که به‌زودی قصد بچه‌دار شدن دارد توصیه نمی‌کند.[۳][۸] مصرف بدون نسخه برای بدنسازی عوارضی دارد که در بخش آمپول تستوسترون آمد.
این حالت‌ها را بدون تأخیر با پزشک در میان بگذارید
هورمون تستوسترون چیست و از کجا ترشح می‌شود؟
تستوسترون مهم‌ترین هورمون مردانه است. در مردان بیشتر آن را بیضه‌ها و در زنان بیشتر آن را تخمدان‌ها ترشح می‌کنند و غدد فوق‌کلیوی هم آندروژن‌هایی می‌سازند که به تستوسترون تبدیل می‌شوند. هیپوفیز با هورمون LH ترشح آن را تنظیم می‌کند.
تستوسترون در مردان باید چند باشد؟
بر اساس MedlinePlus، تستوسترون تام در مردان ۱۷ تا ۵۰ سال ۲۴۹ تا ۸۳۶ و بالای ۵۰ سال ۱۹۳ تا ۷۴۰ نانوگرم در دسی‌لیتر است؛ یعنی حدود ۲٫۵ تا ۸٫۴ نانوگرم در میلی‌لیتر. ملاک اصلی محدوده روی برگه آزمایشگاه است.
تستوسترون در زنان باید چند باشد؟
بر اساس MedlinePlus، تستوسترون تام در زنان ۱۷ تا ۵۰ سال ۸٫۴ تا ۴۸٫۱ و بالای ۵۰ سال ۲٫۹ تا ۴۰٫۱ نانوگرم در دسی‌لیتر است؛ یعنی حدود ۰٫۰۸ تا ۰٫۴۸ نانوگرم در میلی‌لیتر.
اگر هورمون تستوسترون کم باشد چه می‌شود؟
در مردان، کمبود تستوسترون با کاهش میل جنسی، مشکل نعوظ، ناباروری، بزرگ شدن سینه، کم شدن موی بدن و عضله و نازک شدن استخوان همراه است. در زنان، پایین بودن تستوسترون معمولاً طبیعی است و فقط مقدار بسیار پایین ممکن است نشانه اختلال غده فوق‌کلیه، هیپوفیز یا تخمدان باشد.
اگر سطح تستوسترون بالا باشد چه می‌شود؟
در زنان، تستوسترون بالا باعث پرمویی، جوش، ریزش مو با الگوی مردانه و قاعدگی نامنظم می‌شود و شایع‌ترین علت آن سندرم تخمدان پلی‌کیستیک است. در مردان، شایع‌ترین علت مصرف آمپول یا مکمل است که بیضه‌ها را کوچک و تولید اسپرم را کم می‌کند.
چه چیزهایی باعث کاهش تستوسترون می‌شود؟
افزایش سن، چاقی، خواب کمتر از ۵ ساعت، اختلال مصرف الکل، بیماری‌های مزمن کبد و کلیه، کم‌کاری تیروئید، اختلال هیپوفیز و مشکلات بیضه از علت‌های کاهش تستوسترون هستند.
چه چیزی باعث بالا رفتن تستوسترون می‌شود؟
در مردان، کاهش وزن در صورت چاقی و خواب کافی تستوسترون را بالا می‌برد. افزایش غیرطبیعی تستوسترون معمولاً از مصرف آمپول یا مکمل، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در زنان، یا به‌ندرت تومور بیضه، تخمدان یا غده فوق‌کلیه است.
آیا قرص افزایش تستوسترون مؤثر است؟
در بررسی ۵۰ مکمل افزایش تستوسترون، با وجود ادعای ۹۰٪ آن‌ها، فقط برای حدود یک‌چهارم ترکیب‌ها داده‌ای درباره افزایش تستوسترون پیدا شد و برخی از سقف مجاز ویتامین‌ها بیشتر داشتند. قرص و آمپول تستوسترون نسخه‌ای فقط برای کمبود تأییدشده تجویز می‌شوند.
آمپول تستوسترون چه عوارضی دارد؟
مصرف بدون تجویز آمپول تستوسترون یا استروئید در مردان تولید اسپرم را کم و بیضه‌ها را کوچک می‌کند و می‌تواند باعث بزرگ شدن سینه و طاسی شود؛ در زنان صدا را بم و موی بدن را زیاد می‌کند. فشار خون بالا، آسیب کبد و اختلالات خلقی در هر دو جنس دیده می‌شود.
آیا تستوسترون با افزایش سن کم می‌شود؟
بله. به گفته MedlinePlus کم شدن تستوسترون با افزایش سن طبیعی است و محدوده نرمال مردان بالای ۵۰ سال پایین‌تر است. راهنمای Endocrine Society تجویز روتین تستوسترون را برای همه مردان ۶۵ سال به بالا پیشنهاد نمی‌کند.
این مقاله برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. ابزارهای مرتبط: ماشین‌حساب سیکل قاعدگی · تفسیر آزمایش تیروئید · بررسی عدد هموگلوبین
اگر درباره این مقاله سوالی دارید یا تجربه‌ای در این زمینه داشته‌اید، می‌توانید نظر خود را ثبت کنید. پیام شما پس از بررسی نمایش داده خواهد شد.
جدیدترین
