جدیدترین
برای بزرگسالان ۱۸ سال به بالا. عدد کراتینین را از برگه آزمایش وارد کنید.
منابع: Inker و همکاران (CKD-EPI 2021)، فرمول Cockcroft-Gault، محدوده طبیعی کلیرانس از MedlinePlus
محدودیت: این فرمولها برای کراتینین پایدار ساخته شدهاند؛ در آسیب حاد کلیه، بارداری و توده عضلانی خیلی کم یا خیلی زیاد دقت کمتری دارند.
نتیجه آموزشی است و جای معاینه و نظر پزشک را نمیگیرد. روش تهیه محتوای فهیم طب
مبنای علمی: MedlinePlus و NIDDK (NIH)، بنیاد ملی کلیه آمریکا، NHS، KDIGO · بهروزرسانی: آبان ۱۴۰۵
کلیرانس چیست؟ کلیرانس یا کلیرنس در پزشکی یعنی حجمی از پلاسمای خون که در یک واحد زمان بهطور کامل از یک ماده پاک میشود. واحد آن معمولاً میلیلیتر در دقیقه است. اگر کلیرانس یک ماده ۱۰۰ میلیلیتر در دقیقه باشد، یعنی بدن در هر دقیقه آن ماده را از ۱۰۰ میلیلیتر پلاسما برمیدارد؛ نه اینکه ۱۰۰ میلیلیتر ادرار بسازد.
کراتینین از تجزیه کراتین عضلات ساخته میشود و تولید روزانه آن در هر فرد نسبتاً ثابت است. کلیه آن را عمدتاً با فیلتر گلومرول دفع میکند و مقدار کمی هم لولههای کلیه ترشح میکنند. به همین دلیل کلیرانس کراتینین تخمین خوبی از سرعت فیلتر کلیه (GFR) است، ولی به خاطر همان ترشح، کمی بیشتر از GFR واقعی نشان میدهد. پاسخ کوتاه به «creatinine clearance چیست» همین است: سرعت پاکسازی کراتینین از خون، که جانشینی برای سنجش فیلتر کلیه است.

کلیرانس کراتینین و فیلتر خون در نفرون کلیه
کلیرانس کلیوی همان کلیرانس است وقتی فقط سهم کلیه در پاکسازی یک ماده حساب شود. برای کراتینین تقریباً همه پاکسازی کلیوی است؛ برای بسیاری از داروها کبد هم سهم دارد و کلیرانس کل بدن از کلیرانس کلیوی بیشتر است.
در داروشناسی، کلیرانس دارو حجم پلاسمایی است که در واحد زمان از دارو پاک میشود و معمولاً با لیتر در ساعت بیان میشود. هرچه کلیرانس دارو کمتر باشد، دارو دیرتر از بدن خارج میشود، نیمهعمرش طولانیتر است و با همان دوز همیشگی در خون بالا میرود. برای داروهایی که از راه کلیه دفع میشوند، کلیرانس کراتینین بیمار تعیین میکند که دوز یا فاصله مصرف باید تغییر کند یا نه؛ این تصمیم با پزشک یا داروساز است.
سه فرمول در این صفحه به کار رفته است. فرمول اول کلیرانس کراتینین واقعی را از ادرار اندازه میگیرد؛ دو فرمول دیگر آن را از کراتینین خون تخمین میزنند.
| روش | داده لازم | خروجی | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|
| ادرار ۲۴ ساعته | کراتینین ادرار، حجم ادرار ۲۴ ساعت، کراتینین خون | کلیرانس اندازهگیریشده (mL/min) | وقتی تخمین از خون قابل اعتماد نیست |
| کاکرافت-گالت | سن، وزن، جنس، کراتینین خون | کلیرانس تخمینی (mL/min) | تنظیم دوز بسیاری از داروها |
| CKD-EPI 2021 | سن، جنس، کراتینین خون | eGFR (mL/min/1.73m²) | تشخیص و مرحلهبندی بیماری مزمن کلیه |
MDRD فرمول قدیمیتر eGFR است؛ بنیاد ملی کلیه آمریکا CKD-EPI 2021 را دقیقتر از آن میداند، بهویژه در عددهای بالا.
فرمول کاکرافت-گالت در سال ۱۹۷۶ منتشر شد[۴] و هنوز سادهترین فرمول محاسبه کلیرانس کراتینین است:
CrCl = ((140 − Age) × Weight) ÷ (72 × Scr)
برای زنان، عدد بهدستآمده در ۰٫۸۵ ضرب میشود. سن به سال، وزن به کیلوگرم و کراتینین خون به mg/dL است.
مثال: مرد ۴۰ ساله، ۷۰ کیلوگرم، کراتینین خون ۱ mg/dL. حاصل (۱۴۰ منهای ۴۰) ضرب در ۷۰ میشود ۷٬۰۰۰ و تقسیم بر ۷۲ حدود ۹۷ میلیلیتر در دقیقه است. برای زن با همان عددها، ۹۷ ضرب در ۰٫۸۵ حدود ۸۳ میشود. در این فرمول وزن واقعی به کار میرود؛ در اضافهوزن زیاد، کلیرانس کراتینین بیش از واقع تخمین زده میشود.

فرمول محاسبه کلیرانس کراتینین با سن، وزن و کراتینین خون
بنیاد ملی کلیه آمریکا این فرمول را روش پیشنهادی تخمین GFR در بزرگسالان میداند. در آن ضریب نژاد وجود ندارد و فقط کراتینین خون، سن و جنس وارد میشود:[۲]
eGFR = 142 × min(Scr/κ, 1)α × max(Scr/κ, 1)−1.200 × 0.9938Age × 1.012 [female]
در زنان κ برابر ۰٫۷ و α برابر منفی ۰٫۲۴۱ است؛ در مردان κ برابر ۰٫۹ و α برابر منفی ۰٫۳۰۲.
با همان مثال، مرد ۴۰ ساله با کراتینین ۱ حدود eGFR ۹۸ دارد و زن ۴۰ ساله با کراتینین ۱ حدود ۷۳. یک عدد کراتینین برای دو نفر معنای متفاوتی دارد؛ دلیل اینکه عدد کراتینین بهتنهایی برای قضاوت درباره کلیه کافی نیست همین است.
در این آزمایش همه ادرار یک شبانهروز در ظرف آزمایشگاه جمع میشود و یک نمونه خون هم گرفته میشود.[۱] معمولاً ادرار اول صبح روز شروع دور ریخته میشود، از آن به بعد همه ادرار جمع میشود و ادرار اول صبح روز بعد هم داخل ظرف میرود. دستور دقیق را آزمایشگاه شما میدهد و MedlinePlus تأکید میکند که دقت نتیجه به رعایت کامل همین دستور بستگی دارد.[۱] برخی آنتیبیوتیکها و داروهای اسید معده هم ممکن است روی نتیجه اثر بگذارند؛ هیچ دارویی را بدون نظر پزشک قطع نکنید.[۱]
CrCl = (Ucr × V) ÷ (Scr × 1440)
کراتینین ادرار (Ucr) و خون (Scr) هر دو به mg/dL، حجم ادرار ۲۴ ساعت (V) به میلیلیتر؛ ۱۴۴۰ تعداد دقیقههای یک شبانهروز است.
مثال: کراتینین ادرار ۱۰۰، حجم ادرار ۱٬۵۰۰ میلیلیتر و کراتینین خون ۱. حاصل ۱۵۰٬۰۰۰ تقسیم بر ۱٬۴۴۰ حدود ۱۰۴ میلیلیتر در دقیقه است. اگر قد و وزن را در ماشینحساب وارد کنید، عدد برای سطح بدن ۱٫۷۳ متر مربع هم استاندارد میشود تا با eGFR قابل مقایسه باشد.
کراتینین دفعشده در ۲۴ ساعت (میلیگرم در روز) برابر است با کراتینین ادرار (mg/dL) ضرب در حجم ادرار (میلیلیتر) تقسیم بر ۱۰۰. در مثال بالا این عدد ۱٬۵۰۰ میلیگرم است. طبق MedlinePlus مقدار طبیعی بسته به سن و توده عضلانی ۵۰۰ تا ۲٬۰۰۰ میلیگرم در روز است؛ برای هر کیلوگرم وزن حدود ۱۴ تا ۲۶ در مردان و ۱۱ تا ۲۰ در زنان.[۵] عدد خیلی کمتر از این بازه اغلب یعنی بخشی از ادرار جمع نشده و کلیرانس کراتینین کمتر از واقع حساب شده است؛ ماشینحساب این حالت را هشدار میدهد.
طبق MedlinePlus، کلیرانس کراتینین طبیعی در مردان ۹۷ تا ۱۳۷ و در زنان ۸۸ تا ۱۲۸ میلیلیتر در دقیقه است و با بالا رفتن سن کم میشود.[۱] بازه هر آزمایشگاه ممکن است کمی فرق کند؛ ملاک، عددی است که روی برگه همان آزمایشگاه چاپ شده است.[۱]
برای eGFR، عدد ۹۰ و بالاتر طبیعی است.[۳][۶] بنیاد ملی کلیه آمریکا یادآوری میکند eGFR حتی بدون بیماری کلیه با سن پایین میآید؛ میانگین آن از حدود ۱۱۶ در دهه بیست زندگی به حدود ۷۵ در ۷۰ سالگی و بالاتر میرسد.[۳] پس eGFR حدود ۷۵ در یک فرد ۷۵ ساله با همین عدد در یک جوان ۲۵ ساله یک معنا ندارد.
| شاخص | محدوده طبیعی | واحد |
|---|---|---|
| کلیرانس کراتینین (مرد) | ۹۷ تا ۱۳۷ | mL/min |
| کلیرانس کراتینین (زن) | ۸۸ تا ۱۲۸ | mL/min |
| eGFR | ۹۰ و بالاتر | mL/min/1.73m² |
| کراتینین ادرار ۲۴ ساعته | ۵۰۰ تا ۲٬۰۰۰ | mg/day |
منابع جدول: MedlinePlus و بنیاد ملی کلیه آمریکا.
کلیرانس کراتینین و eGFR هر دو کار فیلتر کلیه را تخمین میزنند، ولی برای دو هدف متفاوت. eGFR برای سطح استاندارد بدن (۱٫۷۳ متر مربع) گزارش میشود و مبنای تعیین مرحله بیماری مزمن کلیه است؛ کلیرانس کراتینین کاکرافت-گالت به سطح بدن تقسیم نمیشود و بیشتر در تنظیم دوز دارو کاربرد دارد. NIDDK اندازهگیری کلیرانس کراتینین با ادرار ۲۴ ساعته را برای وقتی پیشنهاد میکند که تولید کراتینین فرد خیلی غیرعادی است، مثل جثه یا توده عضلانی خیلی زیاد یا خیلی کم، یا رژیم غذایی غیرمعمول.[۷]
واحد: میلیلیتر در دقیقه برای ۱٫۷۳ متر مربع سطح بدن · مرزها طبق NHS و بنیاد ملی کلیه آمریکا
| مرحله | eGFR | وضعیت عملکرد کلیه |
|---|---|---|
| G1 | ۹۰ و بالاتر | طبیعی؛ بیماری فقط اگر نشانه دیگری از آسیب کلیه (مثل پروتئین در ادرار) باشد |
| G2 | ۶۰ تا ۸۹ | کاهش خفیف؛ بیماری فقط همراه نشانه آسیب کلیه |
| G3a | ۴۵ تا ۵۹ | کاهش خفیف تا متوسط |
| G3b | ۳۰ تا ۴۴ | کاهش متوسط تا شدید |
| G4 | ۱۵ تا ۲۹ | کاهش شدید |
| G5 | زیر ۱۵ | نارسایی کلیه |
منابع جدول: NHS و بنیاد ملی کلیه آمریکا.
NHS در کنار eGFR آزمایش ادرار ACR (نسبت آلبومین به کراتینین) را هم معرفی میکند و میگوید این دو با هم تصویر دقیقتری از کار کلیه میدهند.[۶] طبق راهنمای KDIGO، بیماری مزمن کلیه وقتی تشخیص داده میشود که کاهش کار کلیه یا نشانه آسیب آن بیش از ۳ ماه باقی بماند؛[۸] یک بار پایین آمدن eGFR یا کلیرانس کراتینین، مثلاً بعد از کمآبی، برای تشخیص کافی نیست. برای خواندن بقیه شاخصهای برگه ادرار، معنی کلمات آزمایش ادرار را ببینید.
NIDDK یادآوری میکند تخمین کار کلیه از روی کراتینین فقط وقتی معنا دارد که کار کلیه ثابت باشد.[۷] این تخمینها در این موارد خطای زیاد دارند:[۷]
MedlinePlus این علتها را برای کلیرانس کراتینین پایینتر از طبیعی برمیشمارد:[۱]
شایعترین زمینههای کاهش تدریجی کار کلیه در بزرگسالان، دیابت و فشار خون بالای کنترلنشده است. اگر قند خون یا فشار خون شما بالاست، علائم دیابت و فشار خون نرمال در سنین مختلف را هم بخوانید و کلیرانس کراتینین یا eGFR را طبق برنامه پزشک پیگیری کنید.
کلیرانس کراتینین بالاتر از طبیعی کمتر محل نگرانی است. در بارداری فیلتر کلیه بهطور طبیعی بیشتر میشود و در مراحل اول دیابت هم گاهی فیلتر بیش از حد (هایپرفیلتراسیون) دیده میشود. در افراد عضلانی هم تولید کراتینین بیشتر است. اینها تحلیل کلی است و تفسیر عدد شما با پزشک است.
کلیرانس اوره با همان منطق حساب میشود، با این تفاوت که به جای کراتینین، نیتروژن اوره ادرار و خون (BUN) وارد فرمول میشود. بخشی از اوره در لولههای کلیه دوباره جذب میشود و برای همین کلیرانس اوره از GFR واقعی کمتر است.
Curea = (UUN × V) ÷ (BUN × 1440)
UUN نیتروژن اوره ادرار و BUN نیتروژن اوره خون، هر دو به mg/dL؛ V حجم ادرار ۲۴ ساعت به میلیلیتر.
مثال: نیتروژن اوره ادرار ۷۰۰، حجم ادرار ۱٬۵۰۰ و BUN برابر ۱۴ حدود ۵۲ میلیلیتر در دقیقه میدهد. چون کلیرانس اوره کمتر و کلیرانس کراتینین بیشتر از GFR واقعی است، در بیماری پیشرفته کلیه گاهی میانگین این دو بهعنوان تخمین GFR به کار میرود. اگر اوره و کراتینین شما بالاست، رژیم کاهش اوره و کراتینین و میوههای مناسب برای کراتینین بالا را ببینید.
هیچ قرص یا خوراکی کلیرانس کراتینین را مستقیم بالا نمیبرد؛ کاری که میشود کرد، حذف عواملی است که کار کلیه را پایین میآورند:
درباره داروهایی که برای کراتینین بالا تجویز میشوند، قرصهای کاهش کراتینین را بخوانید؛ و اگر کار به دیالیز رسیده، حال بیمار قبل، حین و بعد از دیالیز را.
کلیرانس کراتینین طبیعی چند است؟
طبق MedlinePlus در مردان ۹۷ تا ۱۳۷ و در زنان ۸۸ تا ۱۲۸ میلیلیتر در دقیقه، و با بالا رفتن سن کمتر میشود. برای eGFR، عدد ۹۰ و بالاتر طبیعی است.
کلیرانس کراتینین را چطور محاسبه کنیم؟
با فرمول کاکرافت-گالت: (۱۴۰ منهای سن) ضرب در وزن، تقسیم بر (۷۲ ضرب در کراتینین خون)؛ برای زنان حاصل در ۰٫۸۵ ضرب میشود. ماشینحساب بالای همین صفحه این فرمول، eGFR و کلیرانس ادرار ۲۴ ساعته را آنلاین حساب میکند.
فرق کلیرانس کراتینین و GFR چیست؟
GFR سرعت واقعی فیلتر گلومرول است. کلیرانس کراتینین آن را تخمین میزند و چون لولههای کلیه کمی کراتینین ترشح میکنند، کمی بیشتر از GFR نشان میدهد. eGFR تخمین GFR با فرمول CKD-EPI است و مبنای مرحلهبندی بیماری کلیه.
کلیرانس کراتینین زیر ۶۰ یعنی نارسایی کلیه؟
نه لزوماً. eGFR بین ۴۵ و ۵۹ در مرحله G3a است و نارسایی کلیه به eGFR زیر ۱۵ گفته میشود. برای تشخیص بیماری مزمن کلیه، کاهش باید بیش از ۳ ماه باقی بماند؛ یک عدد تنها کافی نیست.
کلیرانس دارو چیست؟
حجم پلاسمایی که در واحد زمان از دارو پاک میشود. کلیرانس کمتر یعنی دارو دیرتر دفع میشود؛ برای داروهایی که از کلیه دفع میشوند، کلیرانس کراتینین بیمار در تنظیم دوز به کار میرود.
آزمایش ادرار ۲۴ ساعته را چطور جمع کنیم؟
معمولاً ادرار اول صبح روز شروع دور ریخته میشود و بعد همه ادرار تا ادرار اول صبح روز بعد در ظرف آزمایشگاه جمع میشود. دستور دقیق را آزمایشگاه شما میدهد؛ جا انداختن حتی یک نوبت، عدد را کمتر از واقع نشان میدهد.
آیا ماشینحساب کلیرانس برای کودکان هم درست است؟
خیر. کاکرافت-گالت و CKD-EPI برای بزرگسالان ۱۸ سال به بالا ساخته شدهاند و در کودکان فرمولهای دیگری به کار میرود که تفسیرشان با پزشک کودکان است.
چطور کلیرانس کراتینین را بالا ببریم؟
هیچ قرص یا خوراکی آن را مستقیم بالا نمیبرد. کنترل فشار خون و قند خون، پرهیز از مسکنهای ضدالتهاب خودسرانه و نوشیدن آب کافی از افت بیشتر کار کلیه جلوگیری میکند. اگر کاهش به خاطر کمآبی بوده، با رفع آن عدد برمیگردد.
این مقاله و ماشینحساب جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیستند و دوز دارو تعیین نمیکنند.
جدیدترین

کارشناس ارشد مهندسی پزشکی از دانشگاه تبریز و عضو بنیاد ملی نخبگان؛ نویسنده مقالهها و برنامهنویس ابزارهای فهیم طب.