جدیدترین
پرولاکتین بالا در آزمایش خون همیشه به معنای بیماری نیست. استرس هنگام خون‌گیری، ورزش، خواب ناکافی، تحریک سینه و بسیاری از داروها پرولاکتین را به‌طور گذرا بالا می‌برند؛ در مقابل، کم‌کاری تیروئید، بیماری کلیه و تومور خوش‌خیم هیپوفیز (پرولاکتینوما) علت‌هایی هستند که باید شناخته و درمان شوند. در این مقاله توضیح می‌دهیم پرولاکتین بالا نشانه چیست، عدد نرمال آن در زنان و مردان چند است، از چه عددی به بعد جای نگرانی دارد و بعد از دیدن عدد بالا چه قدم‌هایی لازم است. مبنای مطالب راهنمای انجمن غدد درون‌ریز آمریکا (Endocrine Society)، StatPearls، MedlinePlus و NIDDK است.
مبنای علمی: راهنمای Endocrine Society درباره هایپرپرولاکتینمی، StatPearls، MedlinePlus و NIDDK · به‌روزرسانی: ۲ آبان ۱۴۰۵
خلاصه کلیدی
پرولاکتین هورمونی است که غده هیپوفیز، غده کوچکی در قاعده مغز، ترشح می‌کند. نقش اصلی آن در دوران بارداری و شیردهی تحریک غدد پستان برای تولید شیر است؛ به همین دلیل مقدار آن در بارداری به‌طور طبیعی چند برابر می‌شود.[۱][۴] در زنان غیرباردار و در مردان، افزایش پرولاکتین بیش از هر چیز روی محور هورمون‌های جنسی اثر می‌گذارد و می‌تواند تخمک‌گذاری را مختل کند یا تستوسترون را پایین بیاورد.[۲]
پرولاکتین بالا
آزمایش پرولاکتین معمولاً وقتی درخواست می‌شود که زنی قاعدگی نامنظم یا قطع‌شده، ترشح شیر از سینه بدون بارداری یا مشکل باروری دارد، یا مردی با کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا بزرگ شدن بافت سینه مراجعه کرده است. در افرادی که سردرد یا تغییر میدان دید دارند هم برای بررسی تومور هیپوفیز به کار می‌رود.[۴][۵]
محدوده مرجع پرولاکتین در آزمایشگاه‌های مختلف کمی متفاوت است و ملاک اول همیشه محدوده چاپ‌شده روی برگه آزمایش شماست. MedlinePlus این اعداد را به عنوان محدوده رایج ذکر می‌کند:[۱]
| گروه | محدوده نرمال پرولاکتین | منبع |
|---|---|---|
| مردان | کمتر از ۲۰ نانوگرم در میلی‌لیتر | MedlinePlus[۱] |
| زنان غیرباردار | کمتر از ۲۵ نانوگرم در میلی‌لیتر | MedlinePlus[۱] |
| زنان باردار | کمتر از ۵۰۰ نانوگرم در میلی‌لیتر | MedlinePlus[۱] |
| میانگین پایه سالم | حدود ۱۳ در زنان و ۵ در مردان | StatPearls[۲] |
جدول ۱. عدد نرمال پرولاکتین؛ واحد نانوگرم در میلی‌لیتر با میکروگرم در لیتر برابر است. اگر برگه شما واحد دیگری مانند mIU/L دارد، عدد را فقط با محدوده همان برگه مقایسه کنید.
StatPearls سقف نرمال را بسته به آزمایشگاه ۱۵ تا ۲۰ نانوگرم در میلی‌لیتر می‌داند و یادآوری می‌کند که پرولاکتین بین ساعت ۴ تا ۷ صبح به اوج می‌رسد؛ به همین دلیل بهترین زمان نمونه‌گیری صبح ناشتا و چند ساعت بعد از بیدار شدن است.[۲]
پرسش «پرولاکتین بالا نشانه چیست» پاسخ واحدی ندارد، چون علت‌ها از یک خون‌گیری پراسترس تا تومور هیپوفیز گسترده‌اند. StatPearls علت‌ها را در سه گروه دسته‌بندی می‌کند:[۲]
| گروه علت | نمونه‌ها |
|---|---|
| فیزیولوژیک و گذرا | بارداری، شیردهی، تحریک نوک سینه، ورزش، استرس جسمی یا روانی، خواب، رابطه جنسی[۲] |
| دارویی | برخی داروهای ضدروان‌پریشی مانند ریسپریدون و هالوپریدول، داروهای ضدتهوع مانند متوکلوپرامید و دومپریدون، برخی ضدافسردگی‌ها، استروژن، وراپامیل، متیل‌دوپا، سایمتیدین و مسکن‌های اپیوئیدی[۲] |
| بیماری‌ها | پرولاکتینوما و دیگر توده‌های هیپوفیز، کم‌کاری تیروئید، نارسایی مزمن کلیه، سیروز کبد، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، زونا یا آسیب دیواره قفسه سینه[۲][۴] |
جدول ۲. علت‌های پرولاکتین بالا
دو علت دیگر هم در عمل اهمیت دارند. اول، مصرف فرآورده‌های حشیش که MedlinePlus آن را در فهرست عوامل افزایش‌دهنده آورده است.[۱] دوم، «ماکروپرولاکتین»؛ یعنی شکل درشت و تقریباً بی‌اثر پرولاکتین که عدد آزمایش را بالا نشان می‌دهد ولی علامتی ایجاد نمی‌کند. راهنمای Endocrine Society می‌گوید در گزارش‌های گذشته حدود ۴۰٪ افرادی که افزایش بدون علامت پرولاکتین داشتند، ماکروپرولاکتینمی داشتند؛ این حالت درمان لازم ندارد.[۳][۲]
کم‌کاری تیروئید از علت‌هایی است که نباید از قلم بیفتد، چون MedlinePlus می‌گوید تیروئید کم‌کار می‌تواند علائمی شبیه پرولاکتینوما ایجاد کند.[۵] اگر جواب TSH هم در دست دارید، آن را با ابزار تفسیر آزمایش تیروئید بررسی کنید.
شایع‌ترین علائم پرولاکتین بالا در زنان، به گفته NIDDK، تغییر در قاعدگی، ناباروری و ترشح شیر از سینه بدون بارداری یا شیردهی است. کاهش میل جنسی و درد هنگام رابطه به دلیل خشکی واژن هم ممکن است دیده شود.[۴] StatPearls ترشح شیر را در یک‌سوم تا نیمی از زنان مبتلا گزارش می‌کند و کاهش تراکم استخوان را از پیامدهای طولانی‌مدت آن می‌داند.[۲]
شدت علائم تا حدی با عدد پرولاکتین هماهنگ است. StatPearls این ارتباط را چنین خلاصه می‌کند:[۲]
| عدد پرولاکتین (نانوگرم در میلی‌لیتر) | اثر معمول بر چرخه قاعدگی |
|---|---|
| ۲۰ تا ۵۰ | کوتاه شدن نیمه دوم چرخه (فاز لوتئال) که می‌تواند باروری را کم کند[۲] |
| ۵۰ تا ۱۰۰ | قاعدگی کم‌تکرار یا قطع قاعدگی[۲] |
| بیش از ۱۰۰ | کاهش آشکار هورمون‌های جنسی (هیپوگنادیسم)[۲] |
جدول ۳. ارتباط عدد پرولاکتین بالا در زنان با علائم
پرولاکتین بالا در دختر مجرد هم همین علت‌ها و علائم را دارد و معمولاً با قاعدگی نامنظم یا ترشح از سینه شناخته می‌شود. در هر زن در سن باروری، صرف‌نظر از وضعیت تأهل، رد کردن بارداری بخشی از ارزیابی استاندارد است.[۲] اگر قاعدگی‌تان نامنظم شده، الگوی آن را با ماشین‌حساب سیکل قاعدگی ثبت کنید تا برای پزشک قابل ارائه باشد.
ریزش مو در فهرست علائم بالا بودن پرولاکتین در منابع مرجع این مقاله نیامده است. اگر ریزش مو همراه با افزایش پرولاکتین دارید، علت‌های دیگر مانند کمبود آهن، مشکلات تیروئید یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک باید هم‌زمان بررسی شوند.
در مردان، افزایش پرولاکتین بیشتر با کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، کاهش تستوسترون، ناباروری و کاهش تعداد اسپرم خود را نشان می‌دهد؛ بزرگ شدن بافت سینه هم ممکن است رخ دهد و ترشح شیر نادر است.[۲][۴] چون این علائم دیرتر جدی گرفته می‌شوند، پرولاکتینوما در مردان اغلب وقتی تشخیص داده می‌شود که بزرگ‌تر شده و سردرد یا اختلال دید ایجاد کرده است.[۴][۵]
خطر بالا بودن پرولاکتین را عدد به‌تنهایی تعیین نمی‌کند، ولی عدد سرنخ مهمی درباره علت است. راهنمای Endocrine Society و StatPearls این مرزها را ذکر می‌کنند:[۲][۳]
| عدد پرولاکتین (نانوگرم در میلی‌لیتر) | معنای محتمل |
|---|---|
| کمی بالاتر از سقف نرمال | اغلب گذرا (استرس، ورزش، خواب، خون‌گیری دشوار)؛ تکرار آزمایش لازم است[۲] |
| تا حدود ۱۰۰ | محدوده معمول افزایش ناشی از بیشتر داروهای روان‌پزشکی[۲] |
| تا حدود ۲۰۰ | علت‌های غیر از پرولاکتینوما به‌ندرت از این عدد بالاتر می‌روند؛ ریسپریدون و متوکلوپرامید استثنا هستند[۲][۳] |
| بیش از ۲۵۰ | معمولاً به نفع پرولاکتینوما[۳] |
| بیش از ۵۰۰ | تشخیصی برای پرولاکتینومای بزرگ (ماکروپرولاکتینوما)[۳] |
جدول ۴. عدد پرولاکتین و علت محتمل
یک استثنای مهم «اثر قلاب» (Hook effect) است: در تومورهای بسیار بزرگ هیپوفیز، مقدار بسیار زیاد پرولاکتین می‌تواند در برخی روش‌های آزمایشگاهی عدد را به‌اشتباه فقط کمی بالا نشان دهد. اگر در تصویربرداری توده بزرگی دیده شده و پرولاکتین فقط کمی بالاست، راهنمای Endocrine Society تکرار آزمایش با رقیق‌سازی ۱ به ۱۰۰ نمونه را توصیه می‌کند.[۳]
آیا پرولاکتین بالا نشانه سرطان است؟ پرولاکتینوما، شایع‌ترین علت بیماری‌زای افزایش پرولاکتین، تومور خوش‌خیم (غیرسرطانی) است و بیشتر آن‌ها کوچک‌تر از یک سانتی‌متر هستند.[۴][۵] نوع بدخیم آن بسیار نادر است و راهنمای Endocrine Society برای آن درمان جداگانه‌ای در نظر گرفته است.[۳]
راهنمای Endocrine Society یک بار اندازه‌گیری پرولاکتین را برای تشخیص کافی می‌داند، به شرطی که خون‌گیری بدون استرس زیاد انجام شده باشد.[۳] از سوی دیگر StatPearls توصیه می‌کند افزایش خفیف تکرار شود، چون اغلب در آزمایش دوم طبیعی است.[۲] مسیر منطقی بررسی این است:
درمان افزایش پرولاکتین یعنی درمان علت آن، و در چند حالت اصلاً درمانی لازم نیست:
در پرولاکتینومای علامت‌دار، درمان اصلی دارویی است. داروهای آگونیست دوپامین، یعنی کابرگولین و بروموکریپتین، تولید پرولاکتین را کم می‌کنند؛ راهنمای Endocrine Society و NIDDK کابرگولین را داروی ترجیحی می‌دانند، چون مؤثرتر است و عوارض کمتری دارد.[۳][۴] به گزارش NIDDK، در بیشتر پرولاکتینوماهای کوچک این داروها در حدود ۴ نفر از هر ۵ بیمار عدد پرولاکتین را طبیعی و تومور را کوچک می‌کنند. شایع‌ترین عوارض تهوع، استفراغ و سرگیجه است.[۴] نوع دارو و مقدار آن را فقط پزشک تعیین می‌کند.
جراحی از راه بینی برای بیمارانی در نظر گرفته می‌شود که دارو را تحمل نمی‌کنند یا به آن پاسخ نمی‌دهند؛ NIDDK میزان موفقیت جراحی را در تومورهای کوچک حدود ۹۰٪ و در تومورهای بزرگ حدود ۵۰٪ ذکر می‌کند.[۴][۳] اگر عدد پرولاکتین پس از دست‌کم دو سال درمان طبیعی بماند و تومور در MRI دیده نشود، پزشک ممکن است دارو را به‌تدریج کم یا قطع کند.[۳]
در منابع مرجع این مقاله هیچ درمان خانگی یا گیاهی برای بالا بودن پرولاکتین معرفی نشده و شواهد معتبری درباره اثر زنجبیل در دست نیست. آنچه ثابت شده این است که استرس، ورزش و خواب پرولاکتین را به‌طور گذرا بالا می‌برند؛[۲] بنابراین کاهش استرس می‌تواند از بالا آمدن کاذب عدد آزمایش جلوگیری کند، ولی جایگزین بررسی علت و درمان پرولاکتینوما نیست. پیش از مصرف هر مکمل گیاهی با پزشک مشورت کنید.
افزایش پرولاکتین با مختل کردن تخمک‌گذاری می‌تواند باردار شدن را دشوار کند، ولی NIDDK درمان دارویی را در بازگرداندن باروری بسیار مؤثر می‌داند.[۴] بیشتر زنانی که با درمان، پرولاکتینشان طبیعی می‌شود، تخمک‌گذاری منظم را دوباره به دست می‌آورند؛ برای پیگیری تخمک‌گذاری در این دوره، مقاله تخمک‌گذاری در پریود نامنظم را ببینید.
در دوران بارداری چند قاعده متفاوت است: راهنمای Endocrine Society توصیه می‌کند داروی کاهنده پرولاکتین معمولاً به محض اطلاع از بارداری قطع شود و پرولاکتین در طول بارداری اندازه‌گیری نشود، چون افزایش آن در بارداری طبیعی است.[۳] پرولاکتینومای بزرگ ممکن است در بارداری بزرگ‌تر شود؛ سردرد شدید یا تغییر دید در این دوران مراجعه فوری لازم دارد. اگر در بارداری به دارو نیاز باشد، بروموکریپتین به دلیل سابقه طولانی‌تر ایمنی ترجیح داده می‌شود.[۳][۴][۵]
پرولاکتین بالا همراه با این نشانه‌ها مراجعه فوری لازم دارد
پرولاکتین بالا نشانه چیست؟
پرولاکتین بالا ممکن است گذرا و ناشی از استرس، ورزش، خواب یا تحریک سینه باشد، یا از داروها، کم‌کاری تیروئید، نارسایی کلیه، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا تومور خوش‌خیم هیپوفیز (پرولاکتینوما) ناشی شود. علت با تکرار آزمایش، سنجش TSH و آزمایش‌های کلیه، مرور داروها و در صورت نیاز MRI هیپوفیز مشخص می‌شود.
عدد نرمال پرولاکتین چند است؟
محدوده رایج برای مردان کمتر از ۲۰ و برای زنان غیرباردار کمتر از ۲۵ نانوگرم در میلی‌لیتر است و در بارداری تا ۵۰۰ هم طبیعی است. ملاک اول، محدوده چاپ‌شده روی برگه آزمایشگاه شماست.
چه مقدار پرولاکتین خطرناک است؟
عدد بالاتر از ۲۵۰ نانوگرم در میلی‌لیتر معمولاً به پرولاکتینوما اشاره دارد و بالاتر از ۵۰۰ برای پرولاکتینومای بزرگ تشخیصی است. ولی خطر واقعی را علائمی مانند سردرد شدید و کاهش دید تعیین می‌کنند، نه فقط عدد.
آیا پرولاکتین بالا نشانه سرطان است؟
معمولاً نه. پرولاکتینوما، شایع‌ترین علت بیماری‌زای پرولاکتین بالا، تومور خوش‌خیم هیپوفیز است و نوع بدخیم آن بسیار نادر است.
پرولاکتین بالا در زنان چه خطری دارد؟
پرولاکتین بالا در زنان می‌تواند قاعدگی را نامنظم یا قطع کند، تخمک‌گذاری را مختل کند و باعث ناباروری و ترشح شیر از سینه شود. اگر طولانی‌مدت درمان نشود، تراکم استخوان را هم کاهش می‌دهد.
آیا استرس باعث بالا رفتن پرولاکتین می‌شود؟
بله. استرس جسمی و روانی، از جمله استرس هنگام خون‌گیری، پرولاکتین را به‌طور گذرا بالا می‌برد. به همین دلیل افزایش خفیف باید در شرایط آرام و صبح ناشتا تکرار شود.
با پرولاکتین بالا می‌شود باردار شد؟
افزایش پرولاکتین باردار شدن را دشوار می‌کند، ولی درمان دارویی در بیشتر زنان تخمک‌گذاری را برمی‌گرداند و باروری را بازمی‌گرداند.
آیا زنجبیل برای پرولاکتین بالا مفید است؟
شواهد معتبری درباره اثر زنجبیل یا درمان‌های خانگی بر بالا بودن پرولاکتین وجود ندارد. درمان به علت بستگی دارد و پیش از مصرف مکمل گیاهی باید با پزشک مشورت کرد.
این مقاله برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. ابزارهای مرتبط: تفسیر آزمایش تیروئید · ماشین‌حساب سیکل قاعدگی
اگر درباره این مقاله سوالی دارید یا تجربه‌ای در این زمینه داشته‌اید، می‌توانید نظر خود را ثبت کنید. پیام شما پس از بررسی نمایش داده خواهد شد.
جدیدترین
