جدیدترین
کمبود ویتامین دی یعنی سطح ۲۵-هیدروکسی ویتامین D خون به حدی پایین آمده که سلامت استخوان را تهدید می‌کند؛ طبق NIH، زیر ۱۲ نانوگرم در میلی‌لیتر کمبود و بین ۱۲ تا ۲۰ ناکافی حساب میشود.[۱] ویتامین D تنظیم کلسیم و فسفات بدن را بر عهده دارد[۲] و کمبود ویتامین دی شدید در کودکان نرمی استخوان (راشیتیسم) و در بزرگسالان استئومالاسی می‌سازد.[۱][۳] این مقاله علائم کمبود ویتامین دی را از ادعاهای رایج جدا می‌کند، عدد آزمایش را روی یک نوار نشان می‌دهد و توضیح می‌دهد قرص ویتامین دی ۵۰۰۰۰ کی و چطور تجویز میشود.
مبنای علمی: NIH (ODS و MedlinePlus)، NHS، NICE · به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵
خلاصه کلیدی در چند خط
بیشتر افرادی که کمبود ویتامین دی خفیف دارند هیچ علامتی ندارند؛ به همین دلیل MedlinePlus سطح «ناکافی» را این‌طور تعریف می‌کند: «ممکن است استخوان‌ها را ضعیف کند، حتی اگر علامتی نداشته باشید».[۴] علائم وقتی ظاهر می‌شوند که کمبود شدید و طولانی شده و به استئومالاسی (در بزرگسال) یا راشیتیسم (در کودک) رسیده باشد. NHS این علائم را فهرست می‌کند:[۳]
MedlinePlus هم برای درخواست آزمایش همین نشانه‌ها را نام می‌برد: درد استخوان، ضعف یا درد عضلانی، استخوان نرم یا تغییرشکل‌یافته و شکستگی.[۴] بسیاری از علائمی که در شبکه‌های اجتماعی به کمبود ویتامین دی نسبت داده میشود، مثل تپش قلب، اضطراب، ریزش مو یا خستگی مبهم، در فهرست علائم این منابع رسمی نیامده‌اند. ممکن است در فردی هم‌زمان با کمبود دیده شوند، ولی برای نتیجه‌گیری باید علت‌های دیگر را هم سنجید؛ مثلاً خستگی و ریزش مو در کم خونی فقر آهن هم دیده میشود. این بند تحلیل نویسنده است.
کمبود ویتامین دی؛ کپسول ویتامین D کنار تخم‌مرغ، ماهی سالمون و قارچ در نور آفتاب
آزمایش ویتامین دی، تنها راه تشخیص کمبود ویتامین دی، در بیشتر آزمایشگاه‌ها سطح ۲۵-هیدروکسی ویتامین D یا 25(OH)D را می‌سنجد[۴] و آمادگی خاصی مثل ناشتایی لازم ندارد؛ فقط مکمل‌ها و داروهای مصرفی را به پزشک بگویید.[۴] NIH مرزهای زیر را از آکادمی ملی علوم آمریکا نقل می‌کند؛ هر نانومول در لیتر برابر ۰٫۴ نانوگرم در میلی‌لیتر است.[۱]
مقیاس: ۰ تا ۶۰ نانوگرم در میلی‌لیتر (ng/mL) · مرزها طبق NIH؛ برای nmol/L عدد را در ۲٫۵ ضرب کنید
برخی آزمایشگاه‌ها مرز «کافی» را ۳۰ ng/mL چاپ می‌کنند؛ NIH می‌گوید انجمن غدد درون‌ریز آمریکا عدد مشخصی برای کفایت تعیین نکرده است. ملاک تصمیم درمانی، پزشک شماست.
| ng/mL | nmol/L | معنی |
|---|---|---|
| کمتر از ۱۲ | کمتر از ۳۰ | کمبود ویتامین دی؛ خطر راشیتیسم و استئومالاسی[۱] |
| ۱۲ تا ۲۰ | ۳۰ تا ۵۰ | ناکافی برای سلامت استخوان[۱] |
| ۲۰ تا ۵۰ | ۵۰ تا ۱۲۵ | کافی برای بیشتر افراد سالم[۱] |
| بالای ۵۰ | بالای ۱۲۵ | احتمال عوارض، به‌ویژه بالای ۶۰ ng/mL[۱] |
واحد روی برگه آزمایش خودتان را چک کنید؛ عدد ۳۰ در ng/mL با عدد ۳۰ در nmol/L کاملاً فرق دارد.
NICE آزمایش روتین ویتامین D را برای همه توصیه نمی‌کند؛ آزمایش وقتی منطقی است که علامت کمبود، خطر بسیار بالا (مثلاً نور خورشید بسیار کم) یا دلیل بالینی مثل استئومالاسی یا زمین خوردن اخیر وجود داشته باشد.[۶] اگر آزمایش ویتامین دی در کنار آزمایش CBC گرفته‌اید، کلسیم و فسفر همان برگه هم برای تفسیر کامل مهم‌اند.
پوست با تابش مستقیم خورشید ویتامین D می‌سازد؛ NHS می‌گوید در بریتانیا از اکتبر تا اوایل مارس نور خورشید برای ساخت کافی نیست.[۲] NIH عوامل مؤثر را فصل، ساعت روز، رنگ پوست، ابر و سن می‌داند و تأکید می‌کند نور خورشید از پشت شیشه ویتامین D نمی‌سازد.[۱] گروه‌های پرخطر کمبود ویتامین دی، طبق NIH و NICE، این‌ها هستند:[۱][۶]
علائم کمبود ویتامین دی در زنان و مردان تفاوتی ندارد؛ همان درد استخوان و ضعف عضله است.[۳] تفاوت در زمینه است: علائم کمبود ویتامین دی در زنان بیشتر در دوران بارداری، شیردهی و پس از یائسگی اهمیت پیدا می‌کند، چون استئوپوروز تا حدی پیامد بلندمدت کمبود کلسیم و ویتامین D است.[۱] مقدار توصیه‌شده روزانه برای سنین ۱ تا ۷۰ سال، از جمله بارداری و شیردهی، ۶۰۰ واحد و برای بالای ۷۰ سال ۸۰۰ واحد است.[۱]
کمبود ویتامین دی در کودکان مهم‌ترین شکلش راشیتیسم است: پاهای پرانتزی، درد و نرمی استخوان و کندی رشد.[۳][۵] NHS برای کودکان ۱ تا ۴ سال مکمل روزانه ۱۰ میکروگرم در تمام سال، و برای نوزادان شیر مادرخوار ۸٫۵ تا ۱۰ میکروگرم روزانه توصیه می‌کند.[۲] در بارداری، NHS مکمل ۱۰ میکروگرمی را در پاییز و زمستان توصیه می‌کند[۲] و NICE زنان باردار و شیرده، به‌ویژه نوجوانان و زنان جوان، را در گروه پرخطر می‌گذارد.[۶] هفته بارداری را با ماشین‌حساب سن بارداری حساب کنید.
برای پیشگیری، NHS به بزرگسالان و کودکان بالای ۴ سال توصیه می‌کند در پاییز و زمستان روزانه ۱۰ میکروگرم (۴۰۰ واحد) ویتامین D مصرف کنند و گروه‌های پرخطر در تمام سال.[۲] درمان کمبود ویتامین دی ثابت‌شده اما کار پزشک است: معمولاً با دوزهای بالاتر برای مدت کوتاه شروع میشود و بعد به دوز نگهدارنده می‌رسد؛ NHS درمان استئومالاسی و راشیتیسم را مکمل ویتامین D و کلسیم، غذای متعادل و نور خورشید بیشتر می‌داند.[۳]
قرص یا پرل ویتامین دی ۵۰۰۰۰ واحدی، دوز درمانی برای اصلاح کمبود ویتامین دی است، نه مکمل روزانه. برای مقایسه: NHS سقف مصرف روزانه بزرگسالان را ۱۰۰ میکروگرم (۴۰۰۰ واحد) می‌داند و می‌گوید بیشتر از آن می‌تواند مضر باشد؛ سقف کودکان ۱ تا ۱۰ سال ۵۰ میکروگرم و نوزادان ۲۵ میکروگرم است.[۲] یک قرص ۵۰۰۰۰ واحدی در هفته، به‌طور میانگین روزانه بیش از ۷۰۰۰ واحد است؛ پس فقط با برنامه زمانی مشخص و آزمایش پیگیری پزشک معنا دارد. مقدار و مدت آن را پزشک بر اساس عدد آزمایش، وزن و بیماری‌های همراه تعیین می‌کند.
آمپول ویتامین دی هم فقط با تجویز پزشک است. مهم‌تر از ساعت مصرف، منظم بودن و رعایت برنامه پزشک است؛ قرص ویتامین دی را بیشتر از دوز تجویزشده نخورید.
عوارض ویتامین دی زیاد
مصرف طولانی مکمل بیش از حد، کلسیم خون را بالا می‌برد (هیپرکلسمی) که می‌تواند استخوان را ضعیف و به کلیه و قلب آسیب بزند.[۲] طبق NIH علائم آن این‌هاست: تهوع، استفراغ، ضعف، گیجی، درد، بی‌اشتهایی، کم‌آبی، تکرر ادرار، تشنگی و سنگ کلیه؛ در موارد شدید نارسایی کلیه و آریتمی.[۱] نور خورشید هیچ‌وقت باعث مسمومیت با ویتامین D نمی‌شود.[۲]
منابع غذایی ویتامین D محدودند. NHS ماهی‌های چرب (مثل سالمون و ساردین)، گوشت قرمز، زرده تخم‌مرغ، جگر (که زنان باردار باید از آن پرهیز کنند) و غذاهای غنی‌شده را نام می‌برد.[۲] مقدار در چند منبع طبق داده‌های NIH چنین است:[۱]
| منبع | مقدار تقریبی ویتامین D |
|---|---|
| روغن کبد ماهی، ۱ قاشق غذاخوری | ۱۳۶۰ واحد |
| قزل‌آلای پرورشی پخته، حدود ۸۵ گرم | ۶۴۵ واحد |
| سالمون پخته، حدود ۸۵ گرم | ۵۷۰ واحد |
| قارچ سفید در معرض نور UV، نیم پیمانه | ۳۶۶ واحد |
| شیر غنی‌شده، ۱ لیوان | ۱۲۰ واحد |
منبع جدول: NIH ODS. شیر در همه کشورها غنی‌شده نیست؛ برچسب محصول را ببینید.
با این مقادیر، جبران کمبود ویتامین دی ثابت‌شده فقط با غذا دشوار است و معمولاً مکمل لازم میشود. نور خورشید منبع اصلی است، ولی NIH یادآوری می‌کند پرتو UV سرطان‌زاست و قابل پیشگیری‌ترین علت سرطان پوست؛ پس به جای آفتاب‌گرفتن طولانی، کوتاه و منظم بیرون باشید.[۱]
پیامدهای ثابت‌شده کمبود ویتامین دی استخوانی‌اند: راشیتیسم در کودکان، استئومالاسی در بزرگسالان، و در بلندمدت سهم در پوکی استخوان (استئوپوروز).[۱] کمبود ویتامین دی شدید و درمان‌نشده با شکستگی و ضعف عضلانی همراه است و در سالمندان خطر زمین خوردن را بالا می‌برد؛ زمین خوردن اخیر یکی از دلیل‌هایی است که NICE برای آزمایش ویتامین D می‌پذیرد.[۶]
ارتباط کمبود با بیماری‌های دیگر، مثل سرطان یا بیماری قلبی، ثابت نشده است. در کارآزمایی بزرگ VITAL، مصرف روزانه ۵۰ میکروگرم ویتامین D3 در مقایسه با دارونما سرطان پستان، پروستات و روده بزرگ را کاهش نداد و حمله قلبی، سکته و مرگ قلبی را هم به‌طور معنادار کم نکرد.[۱] پس ویتامین D داروی پیشگیری از همه بیماری‌ها نیست؛ هدف درمان کمبود ویتامین دی، رساندن عدد به محدوده کافی برای سلامت استخوان است.
اگر ویتامین دی بدن کم باشد چه میشود؟
کمبود ویتامین دی خفیف معمولاً علامتی ندارد ولی می‌تواند استخوان را ضعیف کند. کمبود شدید و طولانی در بزرگسالان استئومالاسی (درد استخوان، ضعف عضله، شکستگی) و در کودکان راشیتیسم می‌سازد.
برای کمبود ویتامین D چی باید بخوریم؟
ماهی چرب، زرده تخم‌مرغ، گوشت قرمز و غذاهای غنی‌شده؛ ولی مقدار ویتامین D غذاها کم است و کمبود ویتامین دی ثابت‌شده معمولاً مکمل لازم دارد. نور مستقیم خورشید روی پوست هم منبع اصلی است.
ویتامین دی ۵۰۰۰۰ برای چی خوبه؟
برای درمان کمبود ثابت‌شده ویتامین D، با برنامه کوتاه‌مدت پزشک. این دوز بسیار بالاتر از سقف مصرف روزانه بزرگسالان (۴۰۰۰ واحد طبق NHS) است و خودسرانه مصرف نشود.
کمبود ویتامین دی و تپش قلب ارتباط دارند؟
تپش قلب در فهرست علائم کمبود ویتامین D در منابع رسمی نیامده است. تپش قلب را باید جداگانه بررسی کرد؛ از علت‌هایش کم‌خونی، تیروئید و مشکلات قلبی است. برعکس، مصرف بیش از حد ویتامین D با بالا بردن کلسیم می‌تواند ریتم قلب را مختل کند.
کمبود چه ویتامینی باعث استرس میشود؟
منابع رسمی که بررسی کردیم اضطراب یا استرس را جزو علائم کمبود ویتامین D نیاورده‌اند. NHS مشکلات روانی مثل افسردگی و اضطراب را در علائم کمبود ویتامین B12 ذکر می‌کند. برای اضطراب پایدار، بررسی پزشک لازم است.
از کجا بفهمیم کمبود ویتامین دی داریم؟
فقط با آزمایش خون 25(OH) ویتامین D. علائم یا وجود ندارند یا کلی‌اند. زیر ۱۲ نانوگرم در میلی‌لیتر کمبود و ۱۲ تا ۲۰ ناکافی است.
درمان فوری کمبود ویتامین دی چیست؟
درمان فوری به معنای یک‌روزه وجود ندارد؛ پزشک معمولاً با دوزهای بالا برای چند هفته شروع می‌کند و بعد با آزمایش کنترل، دوز نگهدارنده می‌دهد. مصرف دوز بسیار بالا برای «سریع‌تر شدن» خطر هیپرکلسمی دارد.
علائم کمبود ویتامین دی در مردان با زنان فرق دارد؟
خیر؛ درد استخوان، ضعف عضله و شکستگی در هر دو یکی است. تفاوت در گروه‌های پرخطر است: بارداری، شیردهی و یائسگی در زنان و سالمندی در هر دو.
منابع علمی
این مقاله جایگزین معاینه و مشاوره پزشک نیست و دوز درمانی تعیین نمی‌کند. مقدارهای ذکرشده توصیه‌های بهداشت عمومی NHS و NIH است.
اگر درباره این مقاله سوالی دارید یا تجربه‌ای در این زمینه داشته‌اید، می‌توانید نظر خود را ثبت کنید. پیام شما پس از بررسی نمایش داده خواهد شد.
جدیدترین
