فرق آهن و فولیک اسید؛ آیا اسید فولیک همان قرص آهن است و کدام را کی بخوریم؟

فرق آهن و فولیک اسید در یک جمله: فولیک اسید ویتامین B9 است و آهن ندارد؛ آهن یک ماده معدنی است که ماده اولیه ساخت هموگلوبین است.[۱][۲] کمبود هر کدام نوع متفاوتی از کم‌خونی می‌سازد، با آزمایش متفاوتی تشخیص داده می‌شود و درمانش با دیگری جایگزین نمی‌شود. این مقاله فرق آهن و فولیک اسید را در یک جدول نشان می‌دهد و به پرسش‌هایی مثل «آیا فولیک اسید ۵ برای کم خونی مفید است»، «فرق فروس سولفات با فولیک اسید» و «فرق فریتین و اسید فولیک» پاسخ می‌دهد و زمان درست مصرف آهن و فولیک اسید را هم توضیح می‌دهد.

مبنای علمی: NHS، NIH (ODS و MedlinePlus)، WHO · به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵

فرق آهن و فولیک اسید در یک جدول

آیا اسید فولیک همان قرص آهن است؟

خیر. NHS فولیک اسید را «نسخه ساختگی ویتامین B9 یا فولات» معرفی می‌کند و کاربردهایش را درمان کم‌خونی ناشی از کمبود فولات و کمک به رشد درست مغز، جمجمه و نخاع جنین می‌داند؛[۱] در حالی که فروس سولفات «نوعی آهن» است که برای درمان و پیشگیری از کم‌خونی فقر آهن مصرف می‌شود.[۳] این اشتباه رایج است، چون هر دو در بارداری تجویز می‌شوند، هر دو به ساخت گلبول قرمز کمک می‌کنند و خیلی از قرص‌های بازار ترکیب آهن و فولیک اسید هستند. ولی فرق آهن و فولیک اسید در نوع ماده است: یکی ویتامین است و دیگری ماده معدنی، و هیچ‌کدام کمبود دیگری را جبران نمی‌کند.

فرق قرص آهن و اسید فولیک در نسخه هم دیده می‌شود. قرص ترکیبی آهن و فولیک اسید مثل قرص ففول هر دو را با هم دارد؛ در نسخه کپسولی اصلی آن، هر کپسول حدود ۴۷ میلی‌گرم آهن خالص و ۰٫۵ میلی‌گرم اسید فولیک دارد.[۱۴] پس اگر پزشک «قرص آهن» نوشته و شما فولیک اسید تنها می‌خورید، یا برعکس، با هم برابر نیستند.

فرق آهن و فولیک اسید در کم‌خونی؛ دو کم‌خونی متفاوت

MedlinePlus کم‌خونی فقر آهن را نتیجه تمام شدن ذخایر آهن بدن می‌داند و علت‌هایش را از دست رفتن خون (قاعدگی سنگین، زخم معده، مصرف طولانی آسپرین یا ایبوپروفن)، جذب ضعیف (سلیاک، کرون، جراحی معده)، آهن کم در غذا و افزایش نیاز در بارداری و شیردهی برمی‌شمارد.[۴] کم‌خونی ناشی از کمبود فولات اما گلبول‌های قرمز غیرطبیعی و درشت می‌سازد و از رژیم کم‌فولات، مصرف طولانی الکل، بارداری و برخی داروها ناشی می‌شود.[۵]

در برگه آزمایش CBC، اندازه گلبول قرمز (MCV) سرنخ اول فرق آهن و فولیک اسید است: گلبول درشت به سمت کمبود فولات یا B12 اشاره می‌کند،[۵] و در کمبود آهن گلبول‌ها معمولاً کوچک‌اند. تشخیص قطعی کمبود آهن با آهن سرم، TIBC و فریتین است.[۴] محدوده طبیعی هموگلوبین بر اساس سن و تفاوت‌های کم خونی فقر آهن با انواع دیگر را جداگانه توضیح داده‌ایم.

آیا فولیک اسید ۵ برای کم خونی مفید است؟

فقط برای یک نوع کم‌خونی: کم‌خونی ناشی از کمبود فولات. NHS درمان همین کم‌خونی را از کاربردهای اصلی فولیک اسید می‌داند،[۱] و MedlinePlus درمان آن را پیدا کردن علت و دادن فولیک اسید خوراکی (و به‌ندرت تزریقی) می‌داند.[۵] برای کم‌خونی فقر آهن، فولیک اسید ۵ میلی‌گرمی جایگزین قرص آهن نیست؛ این مهم‌ترین نکته کاربردی فرق آهن و فولیک اسید است.

یک هشدار مهم: NHS می‌گوید فولیک اسید ممکن است برای کسانی که کم‌خونی ناشی از کمبود B12 یا کم‌خونی پرنیشیوز دارند مناسب نباشد.[۹] پس پیش از مصرف طولانی فولیک اسید برای کم‌خونی، سطح B12 باید سنجیده شود. دوز ۵ میلی‌گرم در بارداری هم برای گروه‌های پرخطر نقص لوله عصبی (سابقه خانوادگی، دیابت، داروهای ضدتشنج) و با نسخه پزشک است.[۷]

فرق فروس سولفات با فولیک اسید

فروس سولفات نمک آهن است؛ NHS آن را «نوعی آهن» می‌داند که هم با نسخه و هم از داروخانه قابل تهیه است.[۳] طبق NIH، حدود ۲۰ درصد وزن فروس سولفات آهن خالص (المنتال) است و آهن فرو در مکمل‌ها جذب بهتری از آهن فریک دارد.[۲] پس فرق فروس سولفات با فولیک اسید همان فرق آهن و فولیک اسید است، فقط با نام شیمیایی: فروس سولفات = آهن، فولیک اسید = ویتامین B9.

فرق فریتین و اسید فولیک

فریتین قرص یا مکمل نیست؛ پروتئینی است که آهن را به خود می‌چسباند و در بدن ذخیره می‌کند، و آزمایش فریتین خون نشان می‌دهد چقدر آهن ذخیره دارید.[۶] فریتین پایین ممکن است نشانه کم‌خونی فقر آهن باشد؛ فریتین بالا ممکن است از آهن زیاد بدن، ولی همچنین از التهاب، عفونت، بیماری کبد، چاقی یا مصرف الکل باشد.[۶] اسید فولیک اما ویتامینی است که مصرف می‌شود و فریتین را بالا نمی‌برد. در عمل، فریتین پایین یعنی آهن لازم است، نه فولیک اسید.

قرص آهن و فولیک اسید با هم؛ به‌ویژه در بارداری

WHO مصرف روزانه آهن و فولیک اسید را برای همه زنان باردار توصیه می‌کند، با ۳۰ تا ۶۰ میلی‌گرم آهن خالص و ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک، برای پیشگیری از کم‌خونی مادر، عفونت پس از زایمان، وزن کم نوزاد و زایمان زودرس.[۸] NHS ترتیب را این‌طور توضیح می‌دهد: ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک روزانه از پیش از بارداری تا هفته ۱۲ (و ۵ میلی‌گرم برای پرخطرها)، و آهن وقتی پزشک یا ماما در آزمایش کمبود ببیند.[۷]

به همین دلیل خیلی از زنان در هفته‌های اول فقط فولیک اسید می‌خورند و بعدتر قرص آهن یا ترکیبی آهن و فولیک اسید. اگر آهن و فولیک اسید را جدا مصرف می‌کنید، مجموع فولیک اسید دو قرص را با پزشک حساب کنید. هفته بارداری را با ماشین‌حساب سن بارداری محاسبه کنید.

علائم کمبود اسید فولیک در بدن و تفاوت با کمبود آهن

در مقایسه آهن و فولیک اسید از نظر علائم، NHS علائم کم‌خونی ناشی از کمبود فولات را با کمبود B12 تقریباً یکسان می‌داند: خستگی و ضعف، تنگی نفس، سردرد، سوءهاضمه، کاهش اشتها، تپش قلب، مشکل دید، اسهال، زبان قرمز و دردناک گاهی با آفت دهان، و مشکل حافظه و تمرکز.[۱۵] علائم عصبی مثل بی‌حسی، گزگز و اختلال تعادل بیشتر به کمبود B12 مربوط است.[۱۵]

علائم اصلی کم‌خونی فقر آهن طبق NHS: خستگی و بی‌انرژی بودن، تنگی نفس، تپش قلب، رنگ‌پریدگی و سردرد؛ و کمتر شایع: وزوز گوش، تغییر مزه غذا، خارش، زبان دردناک، ریزش مو، میل به خوردن یخ یا کاغذ، اشکال در بلع، زخم گوشه لب، ناخن قاشقی و سندرم پای بی‌قرار.[۱۰] هم‌پوشانی زیاد این دو فهرست نشان می‌دهد چرا فرق آهن و فولیک اسید را نمی‌شود از روی علائم فهمید و آزمایش لازم است.

قرص آهن و فولیک اسید چه عوارضی دارد؟

• •قرص آهن: تهوع، ناراحتی معده یا سوزش سر دل، یبوست یا اسهال، کاهش اشتها و مدفوع تیره (شایع و معمولاً بی‌خطر). مدفوع سیاه قیری یا قرمز نیاز به بررسی فوری دارد.[۱۱]
• •فولیک اسید: نفخ، باد شکم، تهوع و کاهش اشتها؛ واکنش آلرژیک شدید نادر است.[۱۲]
• •قرص ترکیبی آهن و فولیک اسید: عوارض بیشتر از جزء آهن است؛ نسخه کپسولی ففول اگر جویده شود ممکن است دندان را تیره کند.[۱۴]

برای جذب بهتر، قرص آهن را با معده خالی (۳۰ دقیقه پیش از غذا یا ۲ ساعت بعد) بخورید و اگر معده را اذیت کرد همراه غذا؛ چای، قهوه، تخم‌مرغ و لبنیات را با ۲ ساعت فاصله مصرف کنید.[۱۳] NHS برای فولیک اسید زمان خاصی تعیین نکرده است؛ پس در مصرف هم‌زمان آهن و فولیک اسید، زمان را بر اساس آهن تنظیم کنید.

پرسش‌های رایج درباره فرق آهن و فولیک اسید