جدیدترین
عدد پتاسیم (K) برگه آزمایش را وارد کنید تا ببینید در کدام سطح است و چقدر فوری باید با پزشک تماس بگیرید.
منابع: MedlinePlus، UK Kidney Association، راهنمای NHS برای پتاسیم پایین
محدودیت: نمونه همولیزشده پتاسیم را به‌طور کاذب بالا نشان می‌دهد؛ عدد بالا معمولاً با نمونه تازه تکرار می‌شود.
نتیجه آموزشی است و جای معاینه و نظر پزشک را نمی‌گیرد. روش تهیه محتوای فهیم طب
پتاسیم بالا یا هایپرکالمی یعنی مقدار پتاسیم خون بیشتر از حد معمول است.[۱] محدوده معمول در بیشتر آزمایشگاه‌ها حدود ۳٫۵ تا ۵٫۱ میلی‌مول در لیتر است[۴] و انجمن کلیه بریتانیا پتاسیم ۵٫۵ و بالاتر را پتاسیم بالا تعریف می‌کند.[۶] پتاسیم بالا اغلب علامتی ندارد،[۱] ولی در سطح‌های بالا می‌تواند ریتم قلب را به هم بزند؛[۵] برای همین عدد آزمایش از هر علامتی مهم‌تر است. عدد پتاسیم برگه‌تان را در ابزار بالای همین صفحه وارد کنید تا سطح و فوریت آن را ببینید.
پتاسیم بالا؛ تصویر آموزشی فهیم طب
مبنای علمی: MedlinePlus، دفتر مکمل‌های غذایی NIH، راهنمای بالینی انجمن کلیه بریتانیا (UKKA) و بنیاد ملی کلیه آمریکا (NKF) · به‌روزرسانی: ۲۲ آبان ۱۴۰۵
پتاسیم برای کار درست قلب، عضلات و اعصاب لازم است و کلیه‌ها مقدار اضافه آن را از ادرار دفع می‌کنند. وقتی کلیه نتواند پتاسیم اضافه را دفع کند یا پتاسیم از سلول‌ها به خون بریزد، عدد آن در آزمایش بالا می‌رود.[۱] واحد پتاسیم در برگه آزمایش mEq/L یا mmol/L است که برای پتاسیم یک عددند.[۲]
انجمن کلیه بریتانیا در راهنمای بالینی خود که ژوئیه ۲۰۲۶ به‌روز شد، پتاسیم بالا را این‌طور سطح‌بندی می‌کند:[۶]
| عدد پتاسیم (mmol/L) | سطح | آنچه راهنما می‌گوید |
|---|---|---|
| ۳٫۵ تا ۵٫۱ | محدوده معمول[۴] | — |
| ۵٫۲ تا ۵٫۴ | بالاتر از محدوده بعضی آزمایشگاه‌ها، ولی زیر مرز پتاسیم بالا | با محدوده برگه مقایسه و در نوبت بعدی پیگیری شود |
| ۵٫۵ تا ۵٫۹ | پتاسیم بالای خفیف[۶] | به‌زودی با پزشک؛ تکرار آزمایش و بررسی علت |
| ۶ تا ۶٫۴ | پتاسیم بالای متوسط[۶] | در بیمار بستری، نوار قلب فوری[۶] |
| ۶٫۵ و بالاتر | پتاسیم بالای شدید[۶] | اگر بیرون از بیمارستان تشخیص داده شود، بستری فوری[۶] |
نوار قلب در تصمیم‌گیری نقش اصلی دارد: MedlinePlus می‌گوید تغییرهای نوار قلب نشانه خطر و نیازمند درمان اورژانسی است[۱] و انجمن کلیه بریتانیا هم پتاسیم بالای شدید یا تغییرهای نوار قلبِ هم‌خوان با آن را دلیل درمان فوری می‌داند.[۶]
جدول سطح‌های پتاسیم خون؛ بر پایه راهنمای انجمن کلیه بریتانیا، راهنمای NHS و MedlinePlus
پتاسیم بالا اغلب هیچ علامتی ندارد[۱] و بیشتر وقت‌ها در یک آزمایش معمولی پیدا می‌شود. اگر علامت بدهد، این‌ها شایع‌ترند:
اگر پتاسیم شما ۶٫۵ یا بیشتر است، یا با هر عدد بالایی تپش قلب، ضعف، استفراغ یا تنگی نفس دارید، منتظر نوبت پزشک نمانید و به اورژانس بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید.[۶][۱] اگر مکمل پتاسیم مصرف می‌کنید و این علائم را دارید، همین حکم را دارد.[۱]
مهم‌ترین عارضه پتاسیم بالا اثر آن بر قلب است. پتاسیم بالای شدید ممکن است آریتمی تهدیدکننده زندگی ایجاد کند[۵] و MedlinePlus ایست قلبی، ضعف عضلات و نارسایی کلیه را از عوارض احتمالی آن نام می‌برد.[۱] پیش‌آگهی به علت بستگی دارد: اگر علت روشن باشد، مثلاً مصرف زیاد پتاسیم، با اصلاح آن وضعیت خوب است؛ ولی در بیماری کلیه یا عامل خطر پایدار، پتاسیم بالا احتمالاً دوباره برمی‌گردد.[۱]
پتاسیم بالا اغلب دو علت یا بیشتر با هم دارد و رژیم پرپتاسیم به‌تنهایی علت نادری است.[۳] علت‌های اصلی در منابع رسمی این‌هاست:
| گروه | علت‌ها |
|---|---|
| کلیه | بیماری یا نارسایی کلیه که دفع پتاسیم از ادرار را کم می‌کند.[۱][۵] |
| داروها | مهارکننده‌های ACE (کاپتوپریل، انالاپریل)، داروهای گروه ARB (لوزارتان، والزارتان)، ادرارآورهای نگهدارنده پتاسیم مثل اسپیرونولاکتون و آمیلوراید، و بتابلاکرها.[۱][۲][۵] |
| پتاسیم اضافه | مکمل پتاسیم و نمک‌های کم‌سدیم که به‌جای سدیم کلرید پتاسیم دارند؛ هر قاشق چای‌خوری آن‌ها بین حدود ۴۴۰ تا ۲٬۸۰۰ میلی‌گرم پتاسیم دارد.[۱][۵] |
| آسیب سلول‌ها | سوختگی وسیع، له‌شدگی، جراحی، بعضی شیمی‌درمانی‌ها، تشنج درمان‌نشده، مصرف زیاد الکل یا مواد، کم‌خونی همولیتیک و خونریزی گوارشی شدید.[۱] |
| هورمون‌ها و بیماری‌های دیگر | بیماری آدیسون (نارسایی غده فوق کلیه)، دیابت نوع ۱ کنترل‌نشده، اسیدوز، نارسایی قلب و بیماری کبد.[۲][۳][۵] |
گاهی پتاسیم خون واقعاً بالا نیست و مشکل از نمونه است. اگر خون‌گیری سخت باشد و گلبول‌های قرمز آسیب ببینند (همولیز)، پتاسیم داخل آن‌ها وارد نمونه می‌شود و جواب به‌طور کاذب بالا می‌آید.[۲] باز و بسته کردن مکرر مشت هنگام خون‌گیری هم پتاسیم را موقتاً بالا می‌برد[۳] و دیر رسیدن نمونه به آزمایشگاه هم همین اثر را دارد.[۶] انجمن کلیه بریتانیا می‌گوید جواب غیرمنتظره باید تکرار شود.[۶] اگر کنار عدد پتاسیم کلمه Hemolysis یا «همولیز» نوشته شده، آن را به پزشک نشان دهید.
کسی که بیماری مزمن کلیه دارد، حتی با مصرف پتاسیمِ کمتر از حد توصیه‌شده هم ممکن است پتاسیم بالا پیدا کند و NIH توصیه می‌کند مقدار پتاسیم همه منابع غذایی را با پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم کند.[۵] در بیمار همودیالیزی، پتاسیم بالای شدید نیاز به دیالیز فوری دارد.[۶] محدوده هدف، علائم و برنامه غذایی بیماران دیالیزی را جداگانه در پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی آورده‌ایم. فسفر هم در این بیماران مشکل مشابهی دارد؛ فسفر بالا در بیماران دیالیزی را ببینید. برای سنجیدن کار کلیه، کراتین خون چند باشد خطرناک است را بخوانید.
انجمن کلیه بریتانیا درمان بیمارستانی را یک روند پنج‌مرحله‌ای می‌داند که همه مراحلش باید انجام شود:[۶]
دوز و ترتیب این درمان‌ها را تیم درمان تعیین می‌کند و هیچ‌کدام برای مصرف در خانه نیست.
درمان پایدار پتاسیم بالا به علت آن بستگی دارد. MedlinePlus این اقدام‌ها را نام می‌برد: کم یا قطع کردن مکمل پتاسیم، قطع یا تغییر دوز داروهای فشار خون و قلب، ادرارآور در نارسایی مزمن کلیه، و رژیم کم‌پتاسیم.[۱] همه این تصمیم‌ها با پزشک است و MedlinePlus تأکید می‌کند هیچ دارویی را بدون مشورت شروع یا قطع نکنید.[۱]
درمان خانگی پتاسیم بالا به معنای دارو یا دمنوشی که پتاسیم را پایین بیاورد وجود ندارد. سهم شما در خانه سه کار است: رژیمی که پزشک داده رعایت شود، نمک کم‌سدیم و جایگزین نمک کنار گذاشته شود چون پتاسیم دارد،[۱][۵] و داروها سر وقت و بدون تغییر خودسرانه مصرف شوند.[۱]
رژیم کم‌پتاسیم برای همه لازم نیست؛ فقط وقتی پزشک یا متخصص تغذیه آن را تجویز کرده باشد. بنیاد ملی کلیه آمریکا غذایی را که در هر وعده ۲۰۰ میلی‌گرم یا بیشتر پتاسیم دارد «پرپتاسیم» و کمتر از آن را «کم‌پتاسیم» می‌نامد:[۷]
| گروه | پرپتاسیم (محدود شود) | کم‌پتاسیم (جایگزین) |
|---|---|---|
| میوه | موز، پرتقال و آب پرتقال، کیوی، زردآلو، خرما، انجیر خشک، کشمش و آلو خشک، طالبی، انبه، انار، آووکادو، آب گریپ‌فروت[۷] | سیب، توت‌فرنگی، انگور، گیلاس، آناناس، آلو، نارنگی، تمشک، بلوبری، هندوانه (حداکثر یک لیوان)[۷] |
| سبزی | سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی و رب آن، اسفناج پخته، کدوحلوایی، چغندر، هویج خام، کلم بروکسل، بروکلی پخته، آب سبزیجات[۷] | خیار، کلم، گل‌کلم، کاهو، پیاز، فلفل دلمه‌ای، بادمجان، کدوسبز، کرفس، مارچوبه[۷] |
| بقیه | حبوبات و عدس، آجیل و دانه‌ها، شیر و ماست (یک لیوان)، گوشت مرغ و گاو، شکلات، سبوس، نمک کم‌سدیم[۷] | نان سفید، برنج، ماکارونی و رشته[۷] |
برای اینکه تفاوت‌ها ملموس شود، طبق جدول NIH یک لیوان عدس پخته حدود ۷۳۱، یک سیب‌زمینی متوسط پخته حدود ۶۱۰، یک لیوان آب پرتقال حدود ۴۹۶ و یک موز متوسط حدود ۴۲۲ میلی‌گرم پتاسیم دارد، در حالی که یک سیب متوسط حدود ۱۹۵ و یک لیوان برنج سفید پخته حدود ۵۴ میلی‌گرم.[۵]
خیساندن سبزی‌ها: بنیاد ملی کلیه روشی برای کم کردن بخشی از پتاسیم سیب‌زمینی و سبزی‌های ریشه‌ای می‌دهد: پوست بکنید، به ورقه‌های نازک (حدود ۳ میلی‌متر) ببرید، دست‌کم ۲ ساعت در آب ولرم بی‌نمک به مقدار ۱۰ برابر سبزی خیس کنید و بعد در آب بی‌نمک به مقدار ۵ برابر بپزید. این کار همه پتاسیم را خارج نمی‌کند و سبزی خیسانده هم جزو سهم روزانه حساب می‌شود.[۷]
اگر به‌خاطر کراتینین بالا هم رژیم دارید، رژیم کاهش اوره و کراتینین و میوه برای کراتینین بالا را ببینید و فهرست‌ها را با پزشک یکی کنید.
پتاسیم کمتر از ۳٫۵ را پتاسیم پایین (هیپوکالمی) می‌گویند.[۴] یک راهنمای بیمارستانی NHS آن را این‌طور سطح‌بندی می‌کند: ۳ تا ۳٫۴ خفیف، ۲٫۵ تا ۲٫۹ متوسط و کمتر از ۲٫۵ یا همراه علامت، شدید.[۸] علت‌های رایج آن اسهال، استفراغ، تعریق زیاد، داروهای ادرارآور مثل هیدروکلروتیازید و فوروزماید و مصرف زیاد ملین است[۳][۲] و ممکن است یبوست، تپش قلب، خستگی، گرفتگی و ضعف عضلات بدهد. افت شدید پتاسیم هم مثل افزایش آن می‌تواند ریتم قلب را مختل کند.[۴]
عدد پتاسیم بالا یا پایین را در ابزار بررسی پتاسیم وارد کنید. برای بقیه عددهای برگه آزمایش، تفسیر آنلاین آزمایش خون را ببینید.
پتاسیم بالا چیست؟
پتاسیم بالا یا هایپرکالمی یعنی مقدار پتاسیم خون بیشتر از حد معمول است. محدوده معمول در بیشتر آزمایشگاه‌ها حدود ۳٫۵ تا ۵٫۱ میلی‌مول در لیتر است و انجمن کلیه بریتانیا پتاسیم ۵٫۵ و بالاتر را پتاسیم بالا می‌داند.
پتاسیم چند خطرناک است؟
انجمن کلیه بریتانیا پتاسیم ۵٫۵ تا ۵٫۹ را خفیف، ۶ تا ۶٫۴ را متوسط و ۶٫۵ و بالاتر را شدید می‌داند. برای پتاسیم ۶٫۵ یا بیشتر بستری فوری توصیه می‌کند. با هر عدد بالا، اگر تپش قلب، ضعف یا تنگی نفس دارید، فوراً مراجعه کنید.
علائم پتاسیم بالا در بدن چیست؟
پتاسیم بالا اغلب علامتی ندارد. اگر علامت بدهد، ممکن است ضعف عضلات، خستگی، بی‌حسی یا گزگز، تهوع، تپش قلب، نبض کند یا نامنظم، درد قفسه سینه و تنگی نفس باشد.
برای پتاسیم بالا چه بخوریم؟
اگر پزشک رژیم کم‌پتاسیم داده، از میوه‌ها و سبزی‌های کم‌پتاسیم مثل سیب، توت‌فرنگی، انگور، هندوانه (یک لیوان)، خیار، کلم، گل‌کلم، کاهو و پیاز استفاده کنید و موز، پرتقال، کیوی، خشکبار، سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی و حبوبات را محدود کنید. مقدار دقیق را پزشک یا متخصص تغذیه تعیین می‌کند.
درمان خانگی پتاسیم بالا وجود دارد؟
نه. پتاسیم بالا را باید پزشک درمان کند و پتاسیم خیلی بالا اورژانس است. کاری که در خانه می‌شود کرد، پیروی از رژیمی است که پزشک داده، کنار گذاشتن نمک‌های کم‌سدیم که پتاسیم دارند و قطع نکردن خودسرانه داروها.
محدوده نرمال پتاسیم خون چقدر است؟
MedlinePlus محدوده معمول را در یک صفحه ۳٫۵ تا ۵٫۱ و در صفحه دیگر ۳٫۷ تا ۵٫۲ میلی‌اکی‌والان در لیتر نوشته و تأکید می‌کند محدوده هر آزمایشگاه کمی فرق دارد. ملاک، محدوده‌ای است که کنار عدد در برگه شما نوشته شده است.
آیا پتاسیم بالا در آزمایش ممکن است اشتباه باشد؟
بله. اگر هنگام خون‌گیری گلبول‌های قرمز آسیب ببینند (همولیز)، یا مشت زیاد باز و بسته شود، یا نمونه دیر به آزمایشگاه برسد، پتاسیم ممکن است به‌طور کاذب بالا گزارش شود. در این حالت پزشک معمولاً آزمایش را تکرار می‌کند.
منابع
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. درمان پتاسیم بالا و رژیم کم‌پتاسیم را پزشک یا متخصص تغذیه تعیین می‌کند.
اگر درباره این مقاله سوالی دارید یا تجربه‌ای در این زمینه داشته‌اید، می‌توانید نظر خود را ثبت کنید. پیام شما پس از بررسی نمایش داده خواهد شد.
جدیدترین
کارشناس ارشد مهندسی پزشکی از دانشگاه تبریز و عضو بنیاد ملی نخبگان؛ نویسنده مقاله‌ها و برنامه‌نویس ابزارهای فهیم طب.