دشمن اسید اوریک چیست؟ 1۲ خوراکی و عادت + قرص کاهش اسید اوریک خون

۱۲ دشمن اسید اوریک؛ خوراکی‌ها و عادت‌هایی که واقعاً اثر دارند

اسید اوریک از تجزیه پورین ساخته می‌شود و حدود دوسوم آن از راه کلیه دفع می‌شود. هر چیزی که تولید پورین را کم کند یا دفع کلیوی را بالا ببرد، عملاً دشمن اسید اوریک است. فهرست زیر بر پایه راهنمای انجمن روماتولوژی آمریکا (ACR)، NHS و مطالعات کوهورت بزرگ تنظیم شده و برای هر مورد میزان اثر واقعی نوشته شده است تا انتظار غیرواقعی ایجاد نشود.

1. آب کافی: کم‌آبی، ادرار را غلیظ و دفع اسید اوریک را کم می‌کند. ۲ تا ۳ لیتر مایعات در روز (بیشتر آب) ساده‌ترین و ارزان‌ترین دشمن اسید اوریک است و خطر سنگ کلیه اوریک اسیدی را هم پایین می‌آورد.
2. گیلاس و آلبالو: در مطالعه بوستون روی بیماران نقرسی، مصرف گیلاس در دو روز قبل، احتمال حمله نقرس را حدود ۳۵ درصد کم کرد. اثر آن بیشتر ضدالتهابی است تا کاهش‌دهنده عدد آزمایش؛ روزی ۱۰ تا ۱۲ عدد گیلاس یا آلبالوی تازه یا نصف لیوان آب آلبالوی بدون شکر کافی است.
3. لبنیات کم‌چرب: در مطالعه ۱۲ ساله دانشگاه هاروارد (NEJM، ۲۰۰۴) مردانی که بیشترین لبنیات کم‌چرب را می‌خوردند، حدود ۴۰ درصد کمتر دچار نقرس شدند. پروتئین شیر (کازئین و لاکتالبومین) دفع اسید اوریک از کلیه را زیاد می‌کند. یک تا دو لیوان شیر یا ماست کم‌چرب در روز توصیه می‌شود.
4. ویتامین C: فراتحلیل ۱۳ کارآزمایی نشان داد ۵۰۰ میلی‌گرم ویتامین C در روز، اسید اوریک را به‌طور میانگین حدود ۰.۳۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر کم می‌کند. اثر کوچک اما واقعی است؛ مرکبات، کیوی، فلفل دلمه و توت‌فرنگی منابع طبیعی آن هستند.
5. قهوه: مصرف منظم قهوه در مطالعات کوهورت با خطر کمتر نقرس همراه بوده است؛ اثر آن به کافئین ربطی ندارد و در قهوه بدون کافئین هم دیده شده. برای افراد سالم ۲ تا ۳ فنجان در روز مشکلی ندارد.
6. سبزیجات و میوه‌های کم‌پورین: خیار، کاهو، هویج، کدو، سیب، موز و انواع توت. حتی سبزیجات پرپورین مانند اسفناج و قارچ در مطالعات، خطر نقرس را بالا نبرده‌اند؛ پورین گیاهی مانند پورین گوشت عمل نمی‌کند.
7. کاهش وزن تدریجی: چربی شکمی، دفع اسید اوریک از کلیه را کم می‌کند. کاهش وزن آهسته (نیم تا یک کیلو در هفته) اسید اوریک را پایین می‌آورد؛ رژیم بسیار سخت یا روزه‌داری طولانی برعکس عمل می‌کند و می‌تواند حمله نقرس را تحریک کند.
8. حذف نوشابه و آبمیوه صنعتی: فروکتوز تنها قندی است که مستقیماً تولید اسید اوریک را بالا می‌برد. در مطالعه BMJ، مردانی که روزی دو نوشابه شیرین می‌نوشیدند، حدود ۸۵ درصد بیشتر دچار نقرس شدند. نوشابه رژیمی این اثر را ندارد.
9. قطع الکل: الکل و به‌ویژه آبجو هم تولید اسید اوریک را زیاد می‌کند و هم دفع آن را کم؛ یکی از قوی‌ترین محرک‌های حمله نقرس است.
10. محدود کردن پورین حیوانی: جگر، کله‌پاچه، دل و قلوه، ساردین، آنچوی، ماهی تن و میگو بیشترین پورین را دارند. گوشت قرمز و مرغ در گروه متوسط هستند و لازم نیست کامل حذف شوند؛ سقف معقول ۱۰۰ تا ۱۵۰ گرم در روز است.
11. فعالیت بدنی منظم و سبک: پیاده‌روی روزانه به کنترل وزن و مقاومت به انسولین کمک می‌کند. ورزش خیلی سنگین همراه با تعریق و کم‌آبی، موقتاً اسید اوریک را بالا می‌برد.
12. بازبینی داروهای بالابرنده: دیورتیک‌های تیازیدی و لوپ (مثل هیدروکلروتیازید و فوروزماید)، آسپرین کم‌دوز و برخی داروهای فشار خون، اسید اوریک را زیاد می‌کنند. تغییر یا قطع آن‌ها فقط با نظر پزشک انجام می‌شود؛ لوزارتان از داروهای فشار خون است که برعکس، اسید اوریک را کمی پایین می‌آورد.

برای کاهش اسید اوریک چی بخوریم و چی نخوریم؟ جدول پورین خوراکی‌ها

پرسش «اسید اوریک بالا چی بخوریم» یک پاسخ ساده دارد: خوراکی‌های گروه کم‌پورین را آزاد، گروه متوسط را محدود و گروه پرپورین را تا زمان طبیعی شدن عدد آزمایش حذف کنید. جدول زیر بر پایه جدول‌های استاندارد پورین (میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم ماده غذایی) تنظیم شده است.

دو نکته عملی: آب‌پز کردن گوشت بخشی از پورین را وارد آب می‌کند، پس آب گوشت و سوپ‌های گوشتی غلیظ را کنار بگذارید. تخم‌مرغ برخلاف باور رایج پورین بسیار کمی دارد و منبع پروتئین مناسبی برای فرد با اسید اوریک بالا است.

چگونه اسید اوریک را سریع پایین بیاوریم؟ برنامه ۷ روزه

پایین آوردن اسید اوریک با تغذیه، فوری نیست؛ تغییر رژیم معمولاً ظرف ۲ تا ۴ هفته عدد آزمایش را حدود ۱ میلی‌گرم در دسی‌لیتر پایین می‌آورد. تنها راه کاهش فوری اسید اوریک داروست که آن هم ۱ تا ۲ هفته زمان می‌برد. برنامه زیر بیشترین اثر ممکن را در کوتاه‌ترین زمان به‌صورت غیردارویی می‌دهد و می‌توان آن را قبل از آزمایش مجدد اجرا کرد.

یک هشدار مهم: وقتی اسید اوریک ناگهان پایین می‌آید (چه با دارو، چه با تغییر شدید رژیم) کریستال‌های اورات از مفصل آزاد می‌شوند و ممکن است در هفته‌های اول حمله نقرس بیشتر شود. به همین دلیل پزشکان در شروع آلوپورینول، کلشیسین پیشگیرانه هم می‌دهند و رژیم باید آرام تغییر کند.

اسید اوریک چیست و علت بالا رفتن آن چیست؟

اسید اوریک محصول نهایی تجزیه پورین‌هاست؛ پورین هم از غذا می‌آید و هم از بازیافت سلول‌های خود بدن (بخش بزرگ‌تر). در حالت طبیعی اسید اوریک وارد خون می‌شود و کلیه‌ها آن را با ادرار دفع می‌کنند. وقتی تولید از دفع جلو بزند، غلظت آن در خون بالا می‌رود که به آن هایپراوریسمی می‌گویند.

در حدود ۹۰ درصد موارد، علت اسید اوریک بالا کاهش دفع کلیوی است نه تولید زیاد: زمینه ژنتیکی، چاقی و مقاومت به انسولین، بیماری مزمن کلیه، فشار خون بالا، داروهای دیورتیک و آسپرین کم‌دوز. تولید زیاد در ۱۰ درصد باقی‌مانده دیده می‌شود: رژیم پرپورین، الکل، فروکتوز، شیمی‌درمانی، پسوریازیس و برخی بیماری‌های خونی. تشخیص اینکه مشکل در تولید است یا دفع، در انتخاب قرص اسید اوریک اهمیت دارد.

علائم و عوارض بالا بودن اسید اوریک خون

بیشتر افراد با اسید اوریک بالا هیچ علامتی ندارند و موضوع فقط در آزمایش خون دیده می‌شود. علامت وقتی ظاهر می‌شود که کریستال‌های اورات در مفصل یا کلیه رسوب کنند. شایع‌ترین نشانه، درد ناگهانی و شدید شست پا است که معمولاً شبانه شروع می‌شود و با تورم، قرمزی و گرمی مفصل همراه است؛ این همان حمله نقرس است. درد پهلو که به کشاله ران می‌زند، ادرار خونی یا تکرر ادرار می‌تواند نشانه سنگ کلیه اوریک اسیدی باشد.

دشمن اسید اوریک | قرص برای کاهش اوریک اسید خون

اگر سال‌ها کنترل نشود، برجستگی‌های سفت زیرپوستی به نام توفوس (Tophi) روی انگشتان، آرنج و لاله گوش ظاهر می‌شود و مفصل آسیب دائمی می‌بیند. اسید اوریک بالا همچنین با فشار خون بالا، بیماری مزمن کلیه، سندرم متابولیک و بیماری قلبی-عروقی همراهی دارد؛ رابطه علّی هنوز مورد بحث است، اما همین همراهی کافی است که هایپراوریسمی بی‌علامت هم بررسی و کنترل شود.

قرص کاهش اسید اوریک: انواع دارو و بهترین قرص برای اسید اوریک بالا

وقتی تغییر تغذیه کافی نباشد، پرسش به این می‌رسد که قرص اسید اوریک چیست و کدام یک بهتر است. طبق راهنمای ACR ۲۰۲۰، درمان دارویی برای هر کسی که اسید اوریک بالا دارد شروع نمی‌شود؛ اندیکاسیون روشن آن، نقرس با دو حمله یا بیشتر در سال، وجود توفوس، آسیب مفصلی در عکس یا سنگ کلیه اوریک اسیدی است. در هایپراوریسمی بی‌علامت، درمان معمولاً غیردارویی است مگر عدد بسیار بالا (بیش از ۹) یا بیماری کلیوی همراه وجود داشته باشد.

داروهای کاهنده اسید اوریک سه گروه هستند. گروه اول تولید را کم می‌کند: آلوپورینول (Allopurinol) با مهار آنزیم گزانتین اکسیداز، داروی خط اول در تمام راهنماهای معتبر است؛ ارزان، در دسترس و برای مصرف چندساله مطمئن. فبوکسوستات (Febuxostat) با همان مکانیسم، وقتی آلوپورینول تحمل نشود یا کافی نباشد جایگزین می‌شود، اما در بیماران قلبی با احتیاط تجویز می‌شود. گروه دوم دفع کلیوی را زیاد می‌کند: پروبنسید (Probenecid) برای کسانی مناسب است که مشکل‌شان کم بودن دفع است و کلیه سالم دارند؛ در سابقه سنگ کلیه منع مصرف دارد. گروه سوم کلشیسین (Colchicine) و داروهای ضدالتهاب هستند که فقط درد و التهاب حمله نقرس را کنترل می‌کنند و عدد اسید اوریک را پایین نمی‌آورند.

پاسخ به «بهترین قرص برای اسید اوریک بالا» برای اکثر بیماران آلوپورینول است، به شرط شروع با دوز کم و افزایش تدریجی تا رسیدن عدد به زیر ۶. آنچه بهترین دارو را مشخص می‌کند، عملکرد کلیه، سابقه سنگ، بیماری قلبی و داروهای همزمان بیمار است؛ نه قدرت ذاتی دارو.

داروی گیاهی معادل آلوپورینول وجود ندارد. گیلاس، ویتامین C و دم‌کرده‌های گیاهی حداکثر اثر کمکی دارند و در هیچ راهنمای معتبری جایگزین دارو نشده‌اند؛ قطع خودسرانه آلوپورینول برای جایگزینی با دمنوش، شایع‌ترین علت بازگشت حمله‌های نقرس است.

نحوه مصرف، تداخل دارویی و موارد منع مصرف قرص اسید اوریک

آلوپورینول و فبوکسوستات یک بار در روز، ترجیحاً بعد از غذا و در ساعت ثابت مصرف می‌شوند. آلوپورینول با دوز کم (۱۰۰ میلی‌گرم، و در بیماری کلیوی ۵۰ میلی‌گرم) شروع و هر ۲ تا ۵ هفته بر اساس آزمایش بالا برده می‌شود تا اسید اوریک به زیر ۶ برسد؛ شروع با دوز بالا هم حمله نقرس را زیاد می‌کند و هم خطر واکنش پوستی جدی را. قطع ناگهانی دارو ظرف چند هفته عدد را به جای اول برمی‌گرداند و درمان کاهنده اسید اوریک در نقرس معمولاً مادام‌العمر است.

مهم‌ترین تداخل‌های دارویی: آلوپورینول سطح آزاتیوپرین و مرکاپتوپورین را به‌شدت بالا می‌برد و با آمپی‌سیلین احتمال بثورات پوستی را زیاد می‌کند؛ اثر وارفارین را تقویت می‌کند. دیورتیک‌های تیازیدی و لوپ، خودشان اسید اوریک را بالا می‌برند و اثر دارو را کم می‌کنند. پروبنسید دفع بسیاری از داروها از جمله متوترکسات و پنی‌سیلین را مختل می‌کند و با آسپرین اثرش خنثی می‌شود. داروهای شیمی‌درمانی نیز با تخریب سریع سلول‌ها اسید اوریک را به‌طور حاد بالا می‌برند و گاهی خودشان نیازمند تجویز آلوپورینول هستند.

موارد منع و احتیاط: نارسایی شدید کلیه و کبد (نیاز به تعدیل دوز)، بیماری قلبی-عروقی فعال برای فبوکسوستات، سابقه سنگ کلیه برای پروبنسید، و بارداری و شیردهی که فقط با نظر پزشک متخصص تصمیم‌گیری می‌شود. اگر بعد از شروع آلوپورینول بثورات پوستی، تب، تاول یا زخم دهان پیدا شد، دارو باید فوراً قطع و به پزشک مراجعه شود؛ این می‌تواند آغاز واکنش حساسیتی شدید باشد که در افراد با زمینه ژنتیکی HLA-B*58:01 شایع‌تر است.

قرص اسید اوریک با قرص اوره بالا فرق دارد

بسیاری این دو را یکی می‌دانند و به دنبال «قرص برای اوره بالا» یا «قرص کاهش اوره» می‌گردند. اوره و اسید اوریک دو ماده متفاوت با دو علت متفاوت هستند. اوره از تجزیه پروتئین ساخته می‌شود و بالا رفتن آن (به همراه کراتینین) نشانه کم‌آبی، رژیم پرپروتئین یا کاهش عملکرد کلیه است؛ قرص اختصاصی ندارد و درمان آن رفع علت است. اسید اوریک از پورین ساخته می‌شود و داروی اختصاصی دارد. بنابراین آلوپورینول اوره را پایین نمی‌آورد و مصرف آن برای اوره بالا اشتباه است. اگر هر دو در آزمایش بالا هستند، ابتدا عملکرد کلیه با کراتینین و eGFR بررسی می‌شود.

آیا اسید اوریک درمان قطعی دارد؟ کنترل بلندمدت

اسید اوریک بالا مانند فشار خون یک وضعیت قابل کنترل است، نه بیماری که یک بار درمان شود و تمام. کسی که با تغذیه و کاهش وزن عدد را طبیعی کرده، با بازگشت به عادت‌های قبلی دوباره به همان نقطه برمی‌گردد؛ کسی که دارو می‌خورد، با قطع دارو ظرف چند هفته حمله می‌کند. درمان قطعی در معنای واقعی یعنی نگه داشتن عدد زیر ۶ برای همیشه، که با تداوم همین دشمنان اسید اوریک و در صورت نیاز دارو، کاملاً شدنی است و بعد از چند سال، توفوس‌ها هم به‌تدریج کوچک می‌شوند.

برنامه کنترل بلندمدت: آزمایش اسید اوریک هر ۳ تا ۶ ماه در سال اول و سپس سالانه، حفظ وزن مناسب، ۲ تا ۳ لیتر مایعات روزانه، لبنیات کم‌چرب و گیلاس در برنامه هفتگی، دوری کامل از نوشابه و الکل، و مصرف بدون وقفه قرص اسید اوریک بالا اگر تجویز شده است. با همین اصول، بیشتر بیماران هرگز دوباره حمله نقرس را تجربه نمی‌کنند.

سوالات متداول درباره دشمن اسید اوریک و قرص کاهش اسید اوریک

منابع

• FitzGerald JD, et al. 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. Arthritis Care & Research, 2020. doi.org/10.1002/acr.24180
• NHS. Gout: symptoms, treatment and prevention. nhs.uk/conditions/gout
• NIH – NIAMS. Gout: diagnosis, treatment and steps to take. niams.nih.gov/health-topics/gout
• Choi HK, et al. Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. New England Journal of Medicine, 2004. doi.org/10.1056/NEJMoa035700
• Zhang Y, et al. Cherry consumption and decreased risk of recurrent gout attacks. Arthritis & Rheumatism, 2012. doi.org/10.1002/art.34677
• Juraschek SP, Miller ER, Gelber AC. Effect of oral vitamin C supplementation on serum uric acid: a meta-analysis of randomized controlled trials. Arthritis Care & Research, 2011. doi.org/10.1002/acr.20519
• Choi HK, Curhan G. Soft drinks, fructose consumption, and the risk of gout in men. BMJ, 2008. doi.org/10.1136/bmj.39449.819271.BE
• Mayo Clinic. Gout diet: What’s allowed, what’s not. mayoclinic.org