نویسنده: امیررضا فیضی | انتشار: ۱۷ تیر ۱۴۰۵ | آخرین به‌روزرسانی: ۲۵ آبان ۱۴۰۵ نویسنده: امیررضا فیضی | انتشار: ۱۷ تیر ۱۴۰۵ | آپدیت: ۲۵ آبان ۱۴۰۵
توجه: مطالب فهیم‌طب برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان پزشک نیست. توجه: جایگزین تشخیص و درمان پزشک نیست.

پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی؛ عدد مجاز قبل از دیالیز، علائم خطر و راه کنترل

پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی با یک عدد سنجیده می‌شود: پتاسیم خونِ پیش از دیالیز، که بهتر است بین ۴ تا ۶ میلی‌مول در لیتر باشد.[۱] رابطه پتاسیم بالا و دیالیز از اینجاست که کلیه دیگر پتاسیم را دفع نمی‌کند و راه بیرون رفتنش جلسه دیالیز است؛ پس پتاسیم در فاصله دو جلسه بالا می‌رود و می‌تواند ضربان قلب را مختل کند. بیشترین خطر بعد از وقفه سه‌روزه میان جلسه‌هاست و پتاسیم ۶٫۵ و بالاتر در این بیماران دیالیز فوری لازم دارد.[۲]

فهرست مطالب
پتاسیم بالا و دیالیز؛ کی اورژانس است؟

پتاسیم بالا اغلب علامتی ندارد و در بیمار دیالیزی وضعیت ممکن است در چند روز عوض شود. با هر عدد، اگر یکی از این‌ها هست با اورژانس ۱۱۵ یا مرکز دیالیز تماس بگیرید:

  • تپش قلب، نبض نامنظم یا درد قفسه سینه
  • ضعف شدید یا گرفتگی عضلات
  • تنگی نفس، تهوع یا استفراغ
  • جلسه دیالیز جا افتاده یا نیمه‌کاره مانده و حالتان خوب نیست

عدد پتاسیم برگه‌تان را می‌توانید در ابزار همین صفحه با محدوده پیش از دیالیز بسنجید؛ جای آن بعد از جدول محدوده‌هاست. علائم و علت‌های پتاسیم بالا در کسی که دیالیز نمی‌شود، در مقاله پتاسیم بالا آمده است.

مبنای علمی: راهنماهای همودیالیز و هایپرکالمی انجمن کلیه بریتانیا (UKKA)، NIDDK و Kidney Care UK

نکته‌های کلیدی پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی
  • عدد مطلوب، پتاسیم پیش از دیالیز بین ۴ تا ۶ است؛ عدد بعد از دیالیز را با آن مقایسه نکنید.
  • بعد از وقفه طولانی آخر هفته، در یک مطالعه ۳۷٪ بیماران پیش از دیالیز پتاسیم بالای ۵ داشتند.
  • پتاسیم ۶٫۵ و بالاتر در بیمار همودیالیزی دیالیز فوری می‌خواهد.
  • جلسه جاافتاده یا کوتاه، مشکل فیستول یا کاتتر، دارو و یبوست از علت‌های مهم‌اند، نه فقط غذا.
  • در دیالیز صفاقی، مشکل رایج‌تر پتاسیم پایین است.
پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی

پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی؛ تصویر آموزشی فهیم طب

پتاسیم قبل از دیالیز چند باشد؟ عدد قبل و بعد از دیالیز

انجمن کلیه بریتانیا محدوده مطلوب پتاسیم را برای نمونه پیش از دیالیز ۴ تا ۶ میلی‌مول در لیتر می‌داند. این عدد با جدول معمول آزمایشگاه (حدود ۳٫۵ تا ۵٫۱) فرق دارد. بیمار همودیالیزی پتاسیم را فقط در جلسه دیالیز دفع می‌کند، پس عدد پیش از جلسه بالاترین عدد هفته است. واحد mmol/L و mEq/L برای پتاسیم یک عدد است.

پتاسیم قبل از دیالیز (mmol/L)یعنی چهچه کنید
کمتر از ۴پایین‌تر از محدوده مطلوب پیش از دیالیزبا تیم دیالیز در میان بگذارید؛ مخصوصاً اگر تکرار شده است.
۴ تا ۶محدوده مطلوبادامه برنامه دیالیز و آزمایش‌های دوره‌ای
بالاتر از ۶ تا ۶٫۴بالاتر از محدوده مطلوبهمان روز به مرکز دیالیز خبر دهید؛ معمولاً درمان فوری لازم است.
۶٫۵ و بالاترپتاسیم بالای شدیددیالیز فوری؛ اگر علامت دارید، اورژانس ۱۱۵
هر عدد همراه تپش قلب، ضعف شدید یا تنگی نفسممکن است خطر قلبی باشداورژانس

نمونه‌ای که بعد از دیالیز گرفته شده، ملاک تصمیم نیست. عددش پایین‌تر است. دستگاه بیشترِ پتاسیم را در حدود دو ساعت اول می‌گیرد و پس از جدا شدن از دستگاه، پتاسیم خون دوباره بالا می‌آید؛ عدد پایان جلسه تصویر واقعی نیست. پس روی برگه آزمایش ببینید نمونه پیش یا پس از جلسه گرفته شده است.

عدد آزمایش خود را بسنجید

عدد پتاسیم برگه را وارد کنید و مشخص کنید خون قبل یا بعد از دیالیز گرفته شده است. اگر جلسه اخیر جا افتاده یا کوتاه شده، آن را هم بزنید؛ هر دو پاسخ تفسیر را عوض می‌کنند.

عدد پتاسیم (K) برگه آزمایش را وارد کنید تا ببینید در کدام سطح است و چقدر فوری باید با پزشک تماس بگیرید.

mEq/L یا mmol/L

در برگه آزمایش معمولاً با K یا Potassium نوشته می‌شود. mEq/L و mmol/L برای پتاسیم یک عددند.

این موارد درباره شما درست است؟ (اختیاری)
الان این علائم را دارید؟

سطح‌بندی پتاسیم بالا از راهنمای انجمن کلیه بریتانیا (UKKA، ۲۰۲۶) و پتاسیم پایین از راهنمای بیمارستانی NHS است. محدوده معمول در بیشتر آزمایشگاه‌ها حدود ۳٫۵ تا ۵٫۱ است، ولی ملاک محدوده برگه خود شماست. برای بیمار همودیالیزی، محدوده مطلوب پیش از دیالیز ۴ تا ۶ از راهنمای همودیالیز همان انجمن است. این ابزار تشخیص نمی‌دهد و دوز دارو تعیین نمی‌کند.

این ابزار چطور حساب می‌کند؟ روش و منابع
  • پتاسیم با محدوده برگه یا محدوده ۳٫۵ تا ۵٫۱ mmol/L (MedlinePlus) مقایسه می‌شود.
  • پتاسیم بالا: ۵٫۵ تا ۵٫۹ خفیف، ۶٫۰ تا ۶٫۴ متوسط و ۶٫۵ به بالا شدید (UK Kidney Association). پتاسیم پایین: ۳٫۰ تا ۳٫۴ خفیف، ۲٫۵ تا ۲٫۹ متوسط و زیر ۲٫۵ شدید (راهنمای NHS).
  • برای بیمار دیالیزی، هدف پیش از دیالیز ۴ تا ۶ mmol/L است و زمان آزمایش (قبل یا بعد از دیالیز) و جلسه جاافتاده در نتیجه اثر دارد.

منابع: MedlinePlus، UK Kidney Association، راهنمای NHS برای پتاسیم پایین

محدودیت: نمونه همولیزشده پتاسیم را به‌طور کاذب بالا نشان می‌دهد؛ عدد بالا معمولاً با نمونه تازه تکرار می‌شود.

نتیجه آموزشی است و جای معاینه و نظر پزشک را نمی‌گیرد. روش تهیه محتوای فهیم طب

علت پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی

وقتی پتاسیم قبل از دیالیز بارها بالا می‌آید، علت معمولاً فقط غذا نیست. انجمن کلیه بریتانیا عامل‌ها را در دو گروه می‌آورد:[۲]

مربوط به دیالیزغیر از دیالیز
فاصله زیاد از جلسه قبلداروها
پتاسیم محلول دیالیزقند کنترل‌نشده در بیمار دیابتی
نوع دسترسی: کاتتر یا فیستولیبوست
مشکل دسترسی عروقی: جریان خون کم، بازگردش زیاد (recirculation)پتاسیم غذا
غیبت در جلسه یا کوتاه کردن زمان دیالیز—

اگر رژیم رعایت می‌شود و عدد باز بالاست، پرسش اول این است که دیالیز کافی هست یا نه؛ Kidney Care UK هم پتاسیم بالای تکرارشونده در بیمار منظم را نشانه احتمالی دیالیز ناکافی می‌داند.[۳] پس پیش از سخت‌تر کردن رژیم، تیم درمان کفایت دیالیز، وضعیت فیستول یا کاتتر و فهرست کامل داروها و مکمل‌ها را بررسی می‌کند. رژیم سخت‌تر همیشه جواب نیست. داروهایی که پتاسیم را بالا می‌برند در مقاله علت پتاسیم بالا فهرست شده‌اند؛ هیچ‌کدام را بدون نظر پزشک قطع نکنید.

تعطیلی آخر هفته و جلسه جاافتاده؛ پرخطرترین زمان

در برنامه سه جلسه در هفته، یک فاصله سه‌روزه بین دو جلسه پیش می‌آید. خطر همین‌جاست. در مطالعه PORTEND، ۳۷٪ بیماران بعد از همین وقفه طولانی پیش از دیالیز پتاسیم بالای ۵ داشتند.[۲] همین روزِ بعد از وقفه، هم بیشترین موارد پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی را دارد و هم در مطالعه‌ها با بستری و مرگ بیشتر همراه بوده است. نتیجه عملی ساده است. جلسه بعد از وقفه سه‌روزه حساس‌ترین جلسه هفته است.

جلسه جاافتاده یا نیمه‌کاره این فاصله را طولانی‌تر می‌کند؛ غیبت و کوتاه کردن زمان دیالیز در فهرست عامل‌های خطر آمده است. جلسه‌ای را از دست داده‌اید؟ همان روز با مرکز دیالیز برای جبران تماس بگیرید و منتظر جلسه بعد نمانید. در تعطیلی‌های چندروزه هم از پیش با مرکز برنامه جلسه‌ها را هماهنگ کنید. جلسه را جا نیندازید.

عوارض و درمان پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی؛ در بیمارستان چه می‌کنند

مهم‌ترین عارضه پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی، به هم خوردن ریتم قلب است و ممکن است بی‌آنکه علامتی پیش از آن دیده شود رخ دهد. در بیمار همودیالیزی دارو مشکل را حل نمی‌کند، فقط وقت می‌خرد؛ پتاسیم را خود دیالیز از بدن بیرون می‌برد. برای همین با عدد ۶٫۵ یا بالاتر، تصمیم اصلی رساندن بیمار به دستگاه است، نه درمان در خانه. ترتیب کار در بیمارستان معمولاً این است:

  • اول قلب: اگر نوار قلب به پتاسیم بالا واکنش نشان داده باشد، کلسیم وریدی تزریق می‌شود؛ این کار حتی وقتی دستگاه آماده است کنار گذاشته نمی‌شود.
  • بعد دیالیز: و اگر دستگاه در دسترس نباشد، همان داروهای معمول پتاسیم بالا تا رسیدن به دیالیز داده می‌شود.
  • پس از جلسه: پایین آمدن عدد پایان کار نیست؛ پتاسیم کم‌کم برمی‌گردد. نتیجه آزمایش بعدی و برنامه جلسه‌ها را از تیم درمان بپرسید.
در خانه چه نکنید

بایندر یا دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنید، از نمک کم‌سدیم که پتاسیم دارد استفاده نکنید و با پتاسیم بالا و علامت تا جلسه بعدی صبر نکنید.

پتاسیم محلول دیالیز چیست؟

پتاسیم محلول دیالیز (دیالیزات) یک تعادل است. محلول کم‌پتاسیم، پتاسیم خون را تندتر پایین می‌آورد، ولی افت تند هم بی‌خطر نیست و محلول با پتاسیم ۱ با آریتمی بیشتر همراه بوده است. برای همین راهنمای همودیالیز UKKA بازه ۱ تا ۳ را می‌پذیرد و از میان آن، بالاترین عددی را ترجیح می‌دهد که پتاسیم پیش از دیالیز را در محدوده نگه دارد.[۱] تنظیم آن کار نفرولوژیست است؛ کافی است بپرسید پتاسیم محلول شما چند است و روند پتاسیم قبل از دیالیزتان چطور بوده است.

بایندر پتاسیم در دیالیز

بایندر پتاسیم دارویی است که پتاسیم را در روده می‌گیرد و برای همان فاصله‌ای به کار می‌آید که دستگاه نیست: بین دو جلسه، به‌ویژه وقفه سه‌روزه. راهنمای ۲۰۲۶ UKKA هم آن را برای همین فاصله گزینه‌ای قابل بررسی می‌داند. نوع، مقدار و زمان مصرف را نفرولوژیست تعیین می‌کند؛ برای مثال، سدیم زیرکونیوم سیکلوسیلیکات (لوکلما) در بیمار دیالیزی فقط در روزهای بدون دیالیز مصرف می‌شود.[۶] بایندر جای دیالیز کافی را نمی‌گیرد؛ اگر علت جلسه کوتاه یا مشکل دسترسی است، باید همان علت درست شود.

عدد اشتباه بالا در آزمایش بیمار دیالیزی

دو چیز عدد پتاسیم را بیش از واقع نشان می‌دهد: شکستن گلبول‌های قرمز هنگام خون‌گیری (همولیز) و دیر رسیدن یا بد نگه داشتن نمونه، که از همه شایع‌تر است. راهنمای همودیالیز UKKA هم همولیز را در تفسیر عدد پیش از دیالیز گوشزد می‌کند. تشخیص خطای آزمایش با تیم درمان است. اگر علامت دارید، احتمال خطا دلیل تأخیر نیست.

پتاسیم در دیالیز صفاقی

در دیالیز صفاقی ماجرا اغلب برعکس است. در این بیماران که هر روز دیالیز می‌شوند، پتاسیم پایین شایع‌تر از پتاسیم بالاست. در یک مرور منظم سال ۲۰۲۴، ۱۷٫۷٪ بیماران دیالیز صفاقی پتاسیم کمتر از ۳٫۵ داشتند و ۳۷٫۹٪ کمتر از ۴.[۵] این پایین بودن بی‌اهمیت نیست. در همان مرور، پتاسیم پایین با مرگ و پریتونیت بیشتر همراه بود، هرچند نویسندگان قطعیت شواهد را کم دانسته‌اند. پس اگر دیالیز صفاقی می‌شوید، عدد پایین را هم جدی بگیرید و پیش از کم کردن غذاهای پرپتاسیم با تیم دیالیز مشورت کنید. پتاسیم پایین در مقاله پتاسیم بالا هم توضیح داده شده است.

رژیم غذایی بین دو جلسه دیالیز

برای پیشگیری از پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی، رژیم بین دو جلسه دو بخش دارد: کم کردن خوراکی‌های پرپتاسیم و پیدا کردن پتاسیم پنهان. آووکادو، موز، کیوی و میوه خشک از نمونه‌های بخش اول‌اند و نمک جایگزین (کم‌سدیم) از بخش دوم. سیب‌زمینی را هم می‌شود خرد یا رنده کرد و در آب زیاد جوشاند تا بخشی از پتاسیمش برود.[۴] مقدار مجاز هر بیمار فرق می‌کند و متخصص تغذیه کلیه آن را تعیین می‌کند. فهرست غذاهای پرپتاسیم و کم‌پتاسیم در غذاهای پتاسیم بالا آمده است.

پیگیری پتاسیم با نفروکر

نفروکر، سامانه مدیریت دیالیز فهیم طب، پتاسیم، فسفر، فشار خون، وزن پیش و پس از دیالیز و زمان جلسه‌ها را ثبت می‌کند. روند این عددها برای بیمار و تیم درمان نمایش داده می‌شود.

پرسش‌های رایج درباره پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی

پتاسیم بیمار دیالیزی چند باشد خوب است؟

در همودیالیز، پتاسیم قبل از دیالیز بهتر است بین ۴ تا ۶ باشد. عدد بعد از دیالیز پایین‌تر است و ملاک نیست.

پتاسیم ۶٫۵ در بیمار دیالیزی یعنی چه؟

پتاسیم بالای شدید است و بیمار همودیالیزی باید فوری دیالیز شود؛ اگر تپش قلب، ضعف یا تنگی نفس دارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرد.

چرا پتاسیم بعد از تعطیلی آخر هفته بالاتر است؟

چون سه روز دیالیزی انجام نشده و پتاسیم جمع شده است. بیشترین رویدادهای پتاسیم بالا درست بعد از این وقفه رخ می‌دهد.

اگر جلسه دیالیز جا بیفتد چه کنم؟

همان روز با مرکز دیالیز برای جبران تماس بگیرید؛ اگر حالتان بد است، به اورژانس بروید.

بیمار دیالیز صفاقی هم پتاسیم بالا می‌گیرد؟

ممکن است، ولی در دیالیز صفاقی پتاسیم پایین شایع‌تر است و باید آن را هم پیگیری کرد.

بایندر پتاسیم را می‌شود خودسرانه مصرف کرد؟

نه. نوع، مقدار و روز مصرف را نفرولوژیست تعیین می‌کند و بایندر جای دیالیز کافی را نمی‌گیرد.

منابع علمی

  • Ashby D, et al. UK Kidney Association (Renal Association). Clinical Practice Guideline: Haemodialysis, 2019 (Guideline 5.1). Link
  • UK Kidney Association. Clinical Practice Guideline: Management of Hyperkalaemia in Adults, July 2026 (Guidelines 18.1–18.4, Table 29). Link
  • Kidney Care UK. High potassium levels (hyperkalaemia) and kidney disease, 2026. Link
  • NIDDK (NIH). Eating & Nutrition for Hemodialysis. Link
  • Yang C, et al. Hypokalemia in Peritoneal Dialysis: A Systematic Review and Meta-analysis. Kidney Med. 2024;6(12):100923. Link
  • NHS Highland. Potassium lowering treatments in dialysis patients – guidance notes. Link
  • MedlinePlus. High blood potassium, reviewed 2025. Link
  • MedlinePlus. Low blood potassium, reviewed 2025. Link
این مطلب چقدر برایتان مفید بود؟
اولین نفری باشید که امتیاز می‌دهد

نظر یا سوال شما

اگر درباره این مقاله سوالی دارید یا تجربه‌ای در این زمینه داشته‌اید، می‌توانید نظر خود را ثبت کنید. پیام شما پس از بررسی نمایش داده خواهد شد.

ایمیل شما نمایش داده نمی‌شود. دیدگاه‌ها پس از بررسی منتشر می‌شوند.

این مطلب طبق روش تهیه محتوای فهیم طب تهیه شده است.

امیررضا فیضی
نویسنده
امیررضا فیضی

کارشناس ارشد مهندسی پزشکی از دانشگاه تبریز و عضو بنیاد ملی نخبگان؛ نویسنده مقاله‌ها و برنامه‌نویس ابزارهای فهیم طب.

به‌روزرسانی درباره نویسنده ←