جدیدترین
پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی با یک عدد سنجیده میشود: پتاسیم خونِ پیش از دیالیز، که بهتر است بین ۴ تا ۶ میلیمول در لیتر باشد.[۱] رابطه پتاسیم بالا و دیالیز از اینجاست که کلیه دیگر پتاسیم را دفع نمیکند و راه بیرون رفتنش جلسه دیالیز است؛ پس پتاسیم در فاصله دو جلسه بالا میرود و میتواند ضربان قلب را مختل کند. بیشترین خطر بعد از وقفه سهروزه میان جلسههاست و پتاسیم ۶٫۵ و بالاتر در این بیماران دیالیز فوری لازم دارد.[۲]
پتاسیم بالا اغلب علامتی ندارد و در بیمار دیالیزی وضعیت ممکن است در چند روز عوض شود. با هر عدد، اگر یکی از اینها هست با اورژانس ۱۱۵ یا مرکز دیالیز تماس بگیرید:
عدد پتاسیم برگهتان را میتوانید در ابزار همین صفحه با محدوده پیش از دیالیز بسنجید؛ جای آن بعد از جدول محدودههاست. علائم و علتهای پتاسیم بالا در کسی که دیالیز نمیشود، در مقاله پتاسیم بالا آمده است.
مبنای علمی: راهنماهای همودیالیز و هایپرکالمی انجمن کلیه بریتانیا (UKKA)، NIDDK و Kidney Care UK
پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی؛ تصویر آموزشی فهیم طب
انجمن کلیه بریتانیا محدوده مطلوب پتاسیم را برای نمونه پیش از دیالیز ۴ تا ۶ میلیمول در لیتر میداند. این عدد با جدول معمول آزمایشگاه (حدود ۳٫۵ تا ۵٫۱) فرق دارد. بیمار همودیالیزی پتاسیم را فقط در جلسه دیالیز دفع میکند، پس عدد پیش از جلسه بالاترین عدد هفته است. واحد mmol/L و mEq/L برای پتاسیم یک عدد است.
| پتاسیم قبل از دیالیز (mmol/L) | یعنی چه | چه کنید |
|---|---|---|
| کمتر از ۴ | پایینتر از محدوده مطلوب پیش از دیالیز | با تیم دیالیز در میان بگذارید؛ مخصوصاً اگر تکرار شده است. |
| ۴ تا ۶ | محدوده مطلوب | ادامه برنامه دیالیز و آزمایشهای دورهای |
| بالاتر از ۶ تا ۶٫۴ | بالاتر از محدوده مطلوب | همان روز به مرکز دیالیز خبر دهید؛ معمولاً درمان فوری لازم است. |
| ۶٫۵ و بالاتر | پتاسیم بالای شدید | دیالیز فوری؛ اگر علامت دارید، اورژانس ۱۱۵ |
| هر عدد همراه تپش قلب، ضعف شدید یا تنگی نفس | ممکن است خطر قلبی باشد | اورژانس |
نمونهای که بعد از دیالیز گرفته شده، ملاک تصمیم نیست. عددش پایینتر است. دستگاه بیشترِ پتاسیم را در حدود دو ساعت اول میگیرد و پس از جدا شدن از دستگاه، پتاسیم خون دوباره بالا میآید؛ عدد پایان جلسه تصویر واقعی نیست. پس روی برگه آزمایش ببینید نمونه پیش یا پس از جلسه گرفته شده است.
عدد پتاسیم برگه را وارد کنید و مشخص کنید خون قبل یا بعد از دیالیز گرفته شده است. اگر جلسه اخیر جا افتاده یا کوتاه شده، آن را هم بزنید؛ هر دو پاسخ تفسیر را عوض میکنند.
عدد پتاسیم (K) برگه آزمایش را وارد کنید تا ببینید در کدام سطح است و چقدر فوری باید با پزشک تماس بگیرید.
منابع: MedlinePlus، UK Kidney Association، راهنمای NHS برای پتاسیم پایین
محدودیت: نمونه همولیزشده پتاسیم را بهطور کاذب بالا نشان میدهد؛ عدد بالا معمولاً با نمونه تازه تکرار میشود.
نتیجه آموزشی است و جای معاینه و نظر پزشک را نمیگیرد. روش تهیه محتوای فهیم طب
وقتی پتاسیم قبل از دیالیز بارها بالا میآید، علت معمولاً فقط غذا نیست. انجمن کلیه بریتانیا عاملها را در دو گروه میآورد:[۲]
| مربوط به دیالیز | غیر از دیالیز |
|---|---|
| فاصله زیاد از جلسه قبل | داروها |
| پتاسیم محلول دیالیز | قند کنترلنشده در بیمار دیابتی |
| نوع دسترسی: کاتتر یا فیستول | یبوست |
| مشکل دسترسی عروقی: جریان خون کم، بازگردش زیاد (recirculation) | پتاسیم غذا |
| غیبت در جلسه یا کوتاه کردن زمان دیالیز | — |
اگر رژیم رعایت میشود و عدد باز بالاست، پرسش اول این است که دیالیز کافی هست یا نه؛ Kidney Care UK هم پتاسیم بالای تکرارشونده در بیمار منظم را نشانه احتمالی دیالیز ناکافی میداند.[۳] پس پیش از سختتر کردن رژیم، تیم درمان کفایت دیالیز، وضعیت فیستول یا کاتتر و فهرست کامل داروها و مکملها را بررسی میکند. رژیم سختتر همیشه جواب نیست. داروهایی که پتاسیم را بالا میبرند در مقاله علت پتاسیم بالا فهرست شدهاند؛ هیچکدام را بدون نظر پزشک قطع نکنید.
در برنامه سه جلسه در هفته، یک فاصله سهروزه بین دو جلسه پیش میآید. خطر همینجاست. در مطالعه PORTEND، ۳۷٪ بیماران بعد از همین وقفه طولانی پیش از دیالیز پتاسیم بالای ۵ داشتند.[۲] همین روزِ بعد از وقفه، هم بیشترین موارد پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی را دارد و هم در مطالعهها با بستری و مرگ بیشتر همراه بوده است. نتیجه عملی ساده است. جلسه بعد از وقفه سهروزه حساسترین جلسه هفته است.
جلسه جاافتاده یا نیمهکاره این فاصله را طولانیتر میکند؛ غیبت و کوتاه کردن زمان دیالیز در فهرست عاملهای خطر آمده است. جلسهای را از دست دادهاید؟ همان روز با مرکز دیالیز برای جبران تماس بگیرید و منتظر جلسه بعد نمانید. در تعطیلیهای چندروزه هم از پیش با مرکز برنامه جلسهها را هماهنگ کنید. جلسه را جا نیندازید.
مهمترین عارضه پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی، به هم خوردن ریتم قلب است و ممکن است بیآنکه علامتی پیش از آن دیده شود رخ دهد. در بیمار همودیالیزی دارو مشکل را حل نمیکند، فقط وقت میخرد؛ پتاسیم را خود دیالیز از بدن بیرون میبرد. برای همین با عدد ۶٫۵ یا بالاتر، تصمیم اصلی رساندن بیمار به دستگاه است، نه درمان در خانه. ترتیب کار در بیمارستان معمولاً این است:
بایندر یا دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنید، از نمک کمسدیم که پتاسیم دارد استفاده نکنید و با پتاسیم بالا و علامت تا جلسه بعدی صبر نکنید.
پتاسیم محلول دیالیز (دیالیزات) یک تعادل است. محلول کمپتاسیم، پتاسیم خون را تندتر پایین میآورد، ولی افت تند هم بیخطر نیست و محلول با پتاسیم ۱ با آریتمی بیشتر همراه بوده است. برای همین راهنمای همودیالیز UKKA بازه ۱ تا ۳ را میپذیرد و از میان آن، بالاترین عددی را ترجیح میدهد که پتاسیم پیش از دیالیز را در محدوده نگه دارد.[۱] تنظیم آن کار نفرولوژیست است؛ کافی است بپرسید پتاسیم محلول شما چند است و روند پتاسیم قبل از دیالیزتان چطور بوده است.
بایندر پتاسیم دارویی است که پتاسیم را در روده میگیرد و برای همان فاصلهای به کار میآید که دستگاه نیست: بین دو جلسه، بهویژه وقفه سهروزه. راهنمای ۲۰۲۶ UKKA هم آن را برای همین فاصله گزینهای قابل بررسی میداند. نوع، مقدار و زمان مصرف را نفرولوژیست تعیین میکند؛ برای مثال، سدیم زیرکونیوم سیکلوسیلیکات (لوکلما) در بیمار دیالیزی فقط در روزهای بدون دیالیز مصرف میشود.[۶] بایندر جای دیالیز کافی را نمیگیرد؛ اگر علت جلسه کوتاه یا مشکل دسترسی است، باید همان علت درست شود.
دو چیز عدد پتاسیم را بیش از واقع نشان میدهد: شکستن گلبولهای قرمز هنگام خونگیری (همولیز) و دیر رسیدن یا بد نگه داشتن نمونه، که از همه شایعتر است. راهنمای همودیالیز UKKA هم همولیز را در تفسیر عدد پیش از دیالیز گوشزد میکند. تشخیص خطای آزمایش با تیم درمان است. اگر علامت دارید، احتمال خطا دلیل تأخیر نیست.
در دیالیز صفاقی ماجرا اغلب برعکس است. در این بیماران که هر روز دیالیز میشوند، پتاسیم پایین شایعتر از پتاسیم بالاست. در یک مرور منظم سال ۲۰۲۴، ۱۷٫۷٪ بیماران دیالیز صفاقی پتاسیم کمتر از ۳٫۵ داشتند و ۳۷٫۹٪ کمتر از ۴.[۵] این پایین بودن بیاهمیت نیست. در همان مرور، پتاسیم پایین با مرگ و پریتونیت بیشتر همراه بود، هرچند نویسندگان قطعیت شواهد را کم دانستهاند. پس اگر دیالیز صفاقی میشوید، عدد پایین را هم جدی بگیرید و پیش از کم کردن غذاهای پرپتاسیم با تیم دیالیز مشورت کنید. پتاسیم پایین در مقاله پتاسیم بالا هم توضیح داده شده است.
برای پیشگیری از پتاسیم بالا در بیماران دیالیزی، رژیم بین دو جلسه دو بخش دارد: کم کردن خوراکیهای پرپتاسیم و پیدا کردن پتاسیم پنهان. آووکادو، موز، کیوی و میوه خشک از نمونههای بخش اولاند و نمک جایگزین (کمسدیم) از بخش دوم. سیبزمینی را هم میشود خرد یا رنده کرد و در آب زیاد جوشاند تا بخشی از پتاسیمش برود.[۴] مقدار مجاز هر بیمار فرق میکند و متخصص تغذیه کلیه آن را تعیین میکند. فهرست غذاهای پرپتاسیم و کمپتاسیم در غذاهای پتاسیم بالا آمده است.
نفروکر، سامانه مدیریت دیالیز فهیم طب، پتاسیم، فسفر، فشار خون، وزن پیش و پس از دیالیز و زمان جلسهها را ثبت میکند. روند این عددها برای بیمار و تیم درمان نمایش داده میشود.
پتاسیم بیمار دیالیزی چند باشد خوب است؟
در همودیالیز، پتاسیم قبل از دیالیز بهتر است بین ۴ تا ۶ باشد. عدد بعد از دیالیز پایینتر است و ملاک نیست.
پتاسیم ۶٫۵ در بیمار دیالیزی یعنی چه؟
پتاسیم بالای شدید است و بیمار همودیالیزی باید فوری دیالیز شود؛ اگر تپش قلب، ضعف یا تنگی نفس دارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرد.
چرا پتاسیم بعد از تعطیلی آخر هفته بالاتر است؟
چون سه روز دیالیزی انجام نشده و پتاسیم جمع شده است. بیشترین رویدادهای پتاسیم بالا درست بعد از این وقفه رخ میدهد.
اگر جلسه دیالیز جا بیفتد چه کنم؟
همان روز با مرکز دیالیز برای جبران تماس بگیرید؛ اگر حالتان بد است، به اورژانس بروید.
بیمار دیالیز صفاقی هم پتاسیم بالا میگیرد؟
ممکن است، ولی در دیالیز صفاقی پتاسیم پایین شایعتر است و باید آن را هم پیگیری کرد.
بایندر پتاسیم را میشود خودسرانه مصرف کرد؟
نه. نوع، مقدار و روز مصرف را نفرولوژیست تعیین میکند و بایندر جای دیالیز کافی را نمیگیرد.
جدیدترین
این مطلب طبق روش تهیه محتوای فهیم طب تهیه شده است.

کارشناس ارشد مهندسی پزشکی از دانشگاه تبریز و عضو بنیاد ملی نخبگان؛ نویسنده مقالهها و برنامهنویس ابزارهای فهیم طب.