جدیدترین
سرطان دهانه رحم از سلولهای دهانه رحم شروع میشود؛ بخش باریک پایینی رحم که به واژن راه دارد. تقریباً همه موارد آن به عفونت پایدار با انواع سرطانزای ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) برمیگردد و تبدیل سلولهای غیرطبیعی به سرطان معمولاً ۱۵ تا ۲۰ سال طول میکشد. همین فاصله طولانی است که غربالگری را مؤثر میکند: تغییرات پیشسرطانی سالها پیش از سرطان پیدا و درمان میشوند. مرحلههای اولیه معمولاً علامتی ندارند و علائمی مثل خونریزی بعد از نزدیکی بیشتر وقتی ظاهر میشوند که سرطان بزرگتر شده است.
مبنای علمی: سازمان جهانی بهداشت (WHO)، انجمن سرطان آمریکا (ACS)، مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI و برنامه SEER) و GLOBOCAN · بهروزرسانی: ۱۱ آبان ۱۴۰۵
دهانه رحم یا سرویکس بخش پایینی و باریک رحم است که رحم را به واژن وصل میکند. سطح بیرونی آن، که پزشک در معاینه با اسپکولوم میبیند، از سلولهای سنگفرشی پوشیده شده و مجرای داخلیاش از سلولهای غدهای. محل برخورد این دو نوع سلول «ناحیه تبدیل» نام دارد و بیشتر سرطانهای دهانه رحم از همینجا شروع میشوند. جای ناحیه تبدیل با افزایش سن و زایمان تغییر میکند.[۳]

سرطان دهانه رحم (به انگلیسی Cervical Cancer) وقتی رخ میدهد که سلولهای این ناحیه بهتدریج تغییرات غیرطبیعی پیدا کنند و رشدشان از کنترل خارج شود. تا ۹ مورد از هر ۱۰ مورد از نوع سلول سنگفرشی (اسکواموس) است و بیشتر موارد باقیمانده آدنوکارسینوماند که از سلولهای غدهای مجرای دهانه رحم شروع میشوند.[۳]
سازمان جهانی بهداشت تعداد موارد جدید را در جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۰۴ هزار و مرگها را حدود ۲۸۰ هزار برآورد کرده است.[۹] برآورد GLOBOCAN برای ایران در همان سال ۱٬۳۴۴ مورد جدید و ۷۶۱ مرگ است.[۱۳]
این دو بیماری جدا هستند. سرطان رحم از لایه داخلی جسم رحم (آندومتر) شروع میشود، بیشتر بعد از یائسگی دیده میشود و علائم، عوامل خطر و روش تشخیص خودش را دارد؛ این موارد در صفحه علائم سرطان رحم و چه کسانی در معرض آن هستند آمده است. پاپ اسمیر و آزمایش HPV برای غربالگری سرطان دهانه رحم به کار میروند و ابزار تشخیص سرطان رحم نیستند.
سرطان دهانه رحم در مراحل اولیه و تغییرات پیشسرطانی معمولاً هیچ علامتی ندارند. علائم بیشتر وقتی پیدا میشوند که سرطان بزرگتر شده و به بافتهای اطراف رسیده باشد.[۱] انجمن سرطان آمریکا این موارد را علائم شایع سرطان دهانه رحم در زنان میداند:[۱]

هیچکدام از این علائم مخصوص سرطان نیست و عفونت، التهاب یا اکتروپیون دهانه رحم هم میتوانند همینها را ایجاد کنند.[۱][۱۲] این در حالی است که انجمن سرطان آمریکا توصیه میکند با دیدن هر کدام بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید، چون نادیده گرفتن علائم به سرطان فرصت میدهد به مرحله پیشرفتهتری برسد و شانس موفقیت درمان را کم میکند.[۱] پس علامت هشدار دهنده یعنی علامتی که بررسی میخواهد، نه علامتی که سرطان را ثابت کند.
وقتی سرطان گسترش پیدا میکند، این علائم هم ممکن است اضافه شوند:[۱][۹]
در مراحل پیشرفته، سرطان ممکن است به مثانه یا راستروده برسد یا با بستن میزنایها (لولههایی که ادرار را از کلیه به مثانه میبرند) به کلیه آسیب بزند.[۵] علائم ادراری و گوارشی این مرحله از همین درگیریها میآیند.
در گفتوگوی روزمره به حالتهایی مثل اکتروپیون دهانه رحم «زخم» گفته میشود، در حالی که زخم واقعی نیست. در اکتروپیون، سلولهای غدهای که معمولاً داخل مجرای دهانه رحماند روی سطح بیرونی آن دیده میشوند. Cleveland Clinic تصریح میکند که اکتروپیون سرطان نیست و خطر سرطان را هم بالا نمیبرد. بین ۱۷ تا ۵۰ درصد زنان آن را دارند، معمولاً بیعلامت است، با بالا بودن استروژن در نوجوانی، بارداری و مصرف قرصهای ترکیبی ضدبارداری شایعتر است و بهندرت درمان لازم دارد.[۱۲]
مشکل اینجاست که اکتروپیون هم گاهی ترشح یا خونریزی بعد از نزدیکی میدهد؛ یعنی همان علائمی که در سرطان دهانه رحم دیده میشود.[۱۲] تشخیص اینکه علت کدام است با معاینه پزشک و در صورت نیاز آزمایش مشخص میشود، نه با شکل علائم.
تقریباً همه موارد سرطان دهانه رحم با عفونت انواع سرطانزای HPV ایجاد میشوند. HPV عفونتی شایع است که از راه تماس جنسی منتقل میشود و تقریباً هر فردی که رابطه جنسی دارد در مقطعی از زندگی، معمولاً بدون علامت، به آن آلوده میشود.[۹] سیستم ایمنی بیشتر این عفونتها را در یکی دو سال پاک میکند.[۱۰]
مشکل وقتی شروع میشود که عفونت با نوع پرخطر پایدار بماند. دو پروتئین ویروس به نام E6 و E7 برخی ژنهای مهارکننده تومور را خاموش میکنند؛ سلولهای دهانه رحم بیش از حد رشد میکنند و فرصت پیدا میکنند تغییرات ژنتیکی تازهای جمع کنند.[۱۱] به گزارش سازمان جهانی بهداشت، تبدیل سلولهای غیرطبیعی به سرطان معمولاً ۱۵ تا ۲۰ سال طول میکشد و در زنانی که ایمنی ضعیف دارند، مثلاً مبتلایان به HIV درماننشده، ممکن است به ۵ تا ۱۰ سال برسد.[۹]
بیشتر زنانی که HPV دارند به سرطان دهانه رحم مبتلا نمیشوند و HPV تنها عامل هم نیست؛ سیگار و HIV از عواملیاند که در میان زنان آلوده به HPV احتمال پیشرفت به سرطان را بالا میبرند.[۱۱]
پیش از سرطان، سلولهای دهانه رحم مدتی تغییرات غیرطبیعی دارند که با نامهای CIN (نئوپلازی داخل اپیتلیالی دهانه رحم)، SIL یا دیسپلازی گزارش میشوند. این تغییرات بر اساس اینکه چه مقدار از بافت غیرطبیعی به نظر برسد از ۱ تا ۳ درجهبندی میشوند:[۳]
| درجه | نامهای دیگر در گزارش | معنا |
|---|---|---|
| CIN1 | دیسپلازی خفیف؛ SIL درجه پایین (LSIL) | بخش کمی از بافت غیرطبیعی است و بیشتر وقتها سلولها به حالت طبیعی برمیگردند[۳] |
| CIN2 | دیسپلازی متوسط؛ SIL درجه بالا (HSIL) | بخش بیشتری غیرطبیعی است، خطر سرطان بالاتر است و پیگیری دقیق یا برداشتن لازم است[۳] |
| CIN3 | دیسپلازی شدید؛ SIL درجه بالا (HSIL) | مانند CIN2 و با درگیری گستردهتر بافت؛ پیگیری دقیق یا برداشتن لازم است[۳] |
منبع: انجمن سرطان آمریکا. هیچکدام از این سه درجه سرطان مهاجم نیست.

برای بیشتر زنان این سلولهای غیرطبیعی بدون درمان از بین میروند و فقط در بخشی از آنها پیشسرطان به سرطان مهاجم تبدیل میشود.[۳] هدف غربالگری پیدا کردن همین گروه است، پیش از آنکه سرطان شکل بگیرد.
این عبارت در جستوجوها به دو معنای متفاوت به کار میرود و تفاوت آنها تعیینکننده است. اگر در جواب پاپ اسمیر یا نمونهبرداری CIN1، LSIL یا «دیسپلازی خفیف» نوشته شده باشد، موضوع تغییر پیشسرطانی خفیف است که سرطان نیست و اغلب خودبهخود برمیگردد.[۳] اما اگر گزارش پاتولوژی سرطان مهاجم را تأیید کرده باشد، «گرید» میزان شباهت سلولهای سرطانی به سلول طبیعی را زیر میکروسکوپ نشان میدهد و با «مرحله» یکی نیست؛ مرحله سرطان دهانه رحم با طبقهبندی FIGO تعیین میشود که در ادامه آمده است.[۵] اگر گزارش شما درباره جسم رحم یا آندومتر است، موضوع سرطان رحم است و صفحه سرطان رحم گرید ۱ را ببینید.
انواع HPV به دو گروه پرخطر و کمخطر تقسیم میشوند. انواع کمخطر بهندرت سرطان ایجاد میکنند ولی میتوانند زگیل بدهند و بیشتر زگیلهای تناسلی کار دو نوع ۶ و ۱۱ است. در مقابل، HPV نوع ۱۶ و ۱۸ مسئول بیشتر سرطانهای مرتبط با HPV هستند.[۱۰] زگیل نشان میدهد عفونت HPV رخ داده، ولی نشان نمیدهد نوع پرخطر هم وجود دارد یا ندارد؛ این را آزمایش HPV مشخص میکند. داشتن یا نداشتن زگیل نباید برنامه غربالگری را تغییر دهد.
عفونت HPV مهمترین عامل خطر سرطان دهانه رحم است.[۲] عوامل دیگر احتمال ابتلا را بالا میبرند، ولی هیچکدام به این معنا نیست که فرد حتماً بیمار میشود. انجمن سرطان آمریکا این موارد را ذکر میکند:[۲]
| عامل خطر | توضیح |
|---|---|
| عفونت HPV[۲] | مهمترین عامل خطر |
| شروع رابطه جنسی پیش از ۱۸ سالگی، چند شریک جنسی یا شریک پرخطر[۲] | احتمال تماس با HPV را بیشتر میکند |
| سیگار[۲] | خطر را حدود دو برابر میکند |
| ضعف سیستم ایمنی: HIV، داروهای سرکوبکننده ایمنی، پیوند عضو[۲] | زنان مبتلا به HIV شش برابر بیشتر در معرضاند[۹] |
| عفونت کلامیدیا[۲] | در برخی مطالعات با خطر بیشتر همراه بوده است |
| مصرف طولانی قرص ضدبارداری[۲] | خطر با طول مصرف بالا میرود و بعد از قطع کم میشود |
| سه بارداری کامل یا بیشتر، یا اولین بارداری کامل پیش از ۲۰ سالگی[۲] | در مقایسه با زنانی که بارداری کمتر یا دیرتر داشتهاند |
| دسترسی کم به خدمات درمانی[۲] | غربالگری کمتر یا دیرتر انجام میشود |
| سابقه سرطان دهانه رحم در مادر یا خواهر[۲] | احتمال ابتلا بیشتر است |
منبع: انجمن سرطان آمریکا و سازمان جهانی بهداشت.
در برخی بررسیها، زنانی که زمانی آییودی (IUD) داشتهاند خطر کمتری داشتهاند.[۲]
سرطان دهانه رحم بیماری دوران سالمندی نیست. در دادههای SEER آمریکا میانه سن تشخیص ۵۰ سال است و بیشترین سهم موارد جدید (۲۵٫۴٪) به گروه ۳۵ تا ۴۴ سال تعلق دارد؛ زیر ۲۰ سال فقط ۰٫۱٪ موارد دیده میشود و حدود یکپنجم موارد بعد از ۶۵ سالگی تشخیص داده میشوند.[۸] حدود ۰٫۶٪ زنان در طول عمر به سرطان دهانه رحم مبتلا میشوند.[۸]
غربالگری برای زنی است که علامتی ندارد. آزمایش HPV دنبال انواع پرخطر ویروس میگردد و پاپ اسمیر تغییرات سلولهای دهانه رحم را نشان میدهد؛ این دو را میتوان جدا یا با هم (همآزمایی) انجام داد.[۷] نمونه آزمایش HPV را خود فرد هم میتواند بردارد و به گزارش سازمان جهانی بهداشت این نمونه به اندازه نمونهای که کادر درمان میگیرد قابل اعتماد است.[۹]
سن شروع، فاصله آزمایشها، شرایط قبل از نمونهگیری و معنی برگه جواب در مقاله پاپ اسمیر چیست آمده است.
زمان شروع و فاصله آزمایش را از پزشک یا مرکز خدمات جامع سلامت محل زندگی بپرسید. بعد از برداشتن کامل رحم همراه با دهانه رحم، اگر جراحی به دلیل سرطان یا پیشسرطان نبوده، غربالگری لازم نیست؛ ولی اگر دهانه رحم باقی مانده باشد، غربالگری ادامه دارد. تزریق واکسن HPV هم نیاز به غربالگری را از بین نمیبرد.[۷]
پاپ اسمیر و آزمایش HPV ابزار غربالگریاند و بهتنهایی سرطان را تأیید نمیکنند.[۴] اگر جواب آنها غیرطبیعی باشد یا علامت مشکوکی وجود داشته باشد، این مراحل انجام میشود:[۴]
نمونهبرداری مطمئنترین راه برای مشخص کردن این است که ناحیه مشکوک پیشسرطان است، سرطان است یا هیچکدام.[۴] اگر سرطان تأیید شود، عکس قفسه سینه، سیتیاسکن، MRI و PET/CT و در تومورهای بزرگتر سیستوسکوپی و پروکتوسکوپی نشان میدهند که بیماری تا کجا گسترش یافته است.[۴]
ظاهر دهانه رحم در یک عکس برای تشخیص کافی نیست. پیشسرطانها معمولاً علامتی ندارند و ممکن است با چشم دیده نشوند؛ پزشک در کولپوسکوپی، بعد از زدن اسید استیک، نواحی غیرطبیعی را بهتر میبیند و از همان نواحی نمونه برمیدارد.[۴][۹] ناحیه قرمز یا ملتهب هم ممکن است اکتروپیون باشد که سرطان نیست.[۱۲] تصویر زیر یک تصویرسازی آموزشی است و عکس بیمار واقعی نیست.

انجمن سرطان آمریکا مراحل سرطان دهانه رحم را بر پایه طبقهبندی بازنگریشده FIGO توضیح میدهد. شماره مرحله نشان میدهد سرطان تا کجا گسترش یافته است:[۵]
| مرحله | معنا |
|---|---|
| مرحله ۱ (IA و IB) | سرطان محدود به دهانه رحم است. در IA فقط زیر میکروسکوپ دیده میشود و عمق آن حداکثر ۵ میلیمتر است؛ در IB عمیقتر از ۵ میلیمتر است.[۵] |
| مرحله ۲ (IIA و IIB) | سرطان از دهانه رحم و رحم فراتر رفته ولی به دیواره لگن یا یکسوم پایینی واژن نرسیده است؛ در IIB به بافت کنار دهانه رحم (پارامتر) رسیده است.[۵] |
| مرحله ۳ (IIIA تا IIIC) | سرطان به یکسوم پایینی واژن یا دیواره لگن رسیده، ممکن است میزنای را بسته باشد یا به غدد لنفاوی لگن یا کنار آئورت رسیده باشد (IIIC).[۵] |
| مرحله ۴ (IVA و IVB) | در IVA به مثانه یا راستروده رسیده است؛ در IVB به اندامهای دور مثل ریه، استخوان یا غدد لنفاوی دور.[۵] |
منبع: انجمن سرطان آمریکا بر پایه FIGO.

جدول طول عمر در بخش بعد بر پایه سه گروه سادهتر (محدود، منطقهای و دور) تنظیم شده است و با شماره مراحل FIGO یکی نیست.
پیشسرطان را میتوان پیش از تبدیل شدن به سرطان برداشت یا از بین برد. سازمان جهانی بهداشت این روشها را نام میبرد: تخریب حرارتی با پروب داغ، کرایوتراپی با پروب سرد، برداشتن با حلقه الکتریکی (LEEP یا LLETZ) و کونیزاسیون. درمان ممکن است در همان مراجعه غربالگری انجام شود یا بعد از یک آزمایش دوم.[۹]
گزینههای درمان سرطان دهانه رحم جراحی، پرتودرمانی، شیمیدرمانی، درمان هدفمند دارویی و ایمونوتراپی است. در مراحل اولیه معمولاً جراحی یا پرتودرمانی همراه با شیمیدرمانی به کار میرود؛ در مراحل بالاتر پرتودرمانی همراه با شیمیدرمانی معمولاً درمان اصلی است و شیمیدرمانی بهتنهایی اغلب برای بیماری پیشرفته استفاده میشود.[۶] درمان میتواند بر رابطه جنسی و توانایی بارداری اثر بگذارد؛ اگر بارداری در آینده برایتان مهم است، پیش از شروع درمان آن را با تیم درمان در میان بگذارید.[۶]
بله. سازمان جهانی بهداشت تصریح میکند سرطان دهانه رحم اگر در مرحله اولیه تشخیص داده و درمان شود قابل علاج است.[۹] انتخاب روش به مرحله سرطان، اندازه تومور، وضعیت عمومی بیمار و تمایل او به بارداری بستگی دارد و تصمیم آن با متخصص انکولوژی زنان است.
سرطان دهانه رحم میتواند کشنده باشد، ولی پیشآگهی آن بیش از هر چیز به مرحله تشخیص بستگی دارد. برنامه SEER مؤسسه ملی سرطان آمریکا بقای نسبی پنجساله را اینطور گزارش میکند:[۸]
| مرحله در زمان تشخیص | سهم بیماران | بقای نسبی پنجساله |
|---|---|---|
| محدود به دهانه رحم | ۴۱٪ | ۹۱٫۸٪ |
| گسترش به بافتها یا غدد لنفاوی نزدیک | ۳۷٪ | ۶۴٫۰٪ |
| گسترش به اندامهای دور | ۱۶٪ | ۲۰٫۵٪ |
| نامشخص | ۶٪ | ۶۲٫۳٪ |
| همه مراحل با هم | ۱۰۰٪ | ۶۸٫۸٪ |
منبع: SEER، دادههای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۲ در آمریکا.
بقای نسبی پنجساله یعنی بیماران در مقایسه با زنان همسن بدون این سرطان چه سهمی پنج سال بعد زندهاند. این عدد میانگین گروههای بزرگ است و طول عمر یک بیمار را پیشبینی نمیکند؛ اندازه تومور، نوع سلول، سن، وضعیت عمومی و پاسخ به درمان هم اثر دارند. اختلاف بقای مرحله محدود و مرحله دور بیش از چهار برابر است و بیشترین اثر غربالگری و توجه به علائم هم در همین فاصله دیده میشود.[۸]
سرطان دهانه رحم از سرطانهایی است که پیشگیری از آن ممکن است. سازمان جهانی بهداشت واکسن HPV را، که گاهی «واکسن سرطان دهانه رحم» هم نامیده میشود، برای دختران ۹ تا ۱۴ سال و پیش از شروع فعالیت جنسی در اولویت قرار میدهد؛ تعداد نوبتها به برنامه کشوری و وضعیت ایمنی فرد بستگی دارد.[۹] واکسن خطر را کاملاً از بین نمیبرد و زنان واکسینهشده هم باید غربالگری شوند.[۷]
سازمان جهانی بهداشت ترک سیگار، استفاده از کاندوم و آگاهی از علائم را هم در کنار واکسن و غربالگری توصیه میکند.[۹]
اگر خونریزی شدید است و بند نمیآید، علتهای بند نیامدن خونریزی را ببینید و به اورژانس بروید. ضعف و سرگیجه بعد از خونریزیهای مکرر ممکن است نشانه کمخونی فقر آهن باشد.
سرطان دهانه رحم چیست؟
سرطانی است که از سلولهای دهانه رحم، یعنی بخش پایینی رحم که به واژن وصل است، شروع میشود. بیشتر موارد از ناحیه تبدیل آغاز میشوند و تا ۹ مورد از هر ۱۰ مورد از نوع سلول سنگفرشی است.
اولین علائم سرطان دهانه رحم چیست؟
در مراحل اولیه معمولاً علامتی وجود ندارد. وقتی علائم ظاهر میشوند، شایعترین آنها خونریزی غیرطبیعی واژن است؛ بعد از نزدیکی، بین قاعدگیها یا بعد از یائسگی. ترشح غیرعادی، درد هنگام نزدیکی و درد لگن هم از علائماند.
علائم هشدار دهنده سرطان دهانه رحم کداماند؟
خونریزی بعد از نزدیکی یا بعد از یائسگی، خونریزی بین قاعدگیها، ترشح غیرعادی یا بدبو، درد لگن و در مراحل پیشرفته تورم پا، مشکل ادرار یا اجابت مزاج و خون در ادرار. هیچکدام سرطان را ثابت نمیکند، ولی هر کدام بررسی بدون تأخیر میخواهد.
سرطان دهانه رحم از چی میاد؟
تقریباً همه موارد از عفونت پایدار با انواع پرخطر ویروس HPV ایجاد میشوند. بیشتر عفونتهای HPV در یکی دو سال پاک میشوند؛ عفونت پایدار ممکن است طی ۱۵ تا ۲۰ سال به پیشسرطان و سرطان برسد. سیگار و ضعف ایمنی این احتمال را بالا میبرند.
سرطان دهانه رحم گرید ۱ یعنی چه؟
اگر منظور CIN1 یا دیسپلازی خفیف در جواب پاپ اسمیر یا نمونهبرداری باشد، تغییر پیشسرطانی خفیف است که سرطان نیست و اغلب خودبهخود برمیگردد. اگر سرطان مهاجم تأیید شده باشد، گرید شباهت سلولها به سلول طبیعی را نشان میدهد و مرحله با طبقهبندی FIGO تعیین میشود.
آیا زگیل تناسلی دهانه رحم سرطان است؟
نه. بیشتر زگیلهای تناسلی کار انواع کمخطر HPV بهویژه نوع ۶ و ۱۱ است که بهندرت سرطان ایجاد میکنند. وجود یا نبود نوع پرخطر را آزمایش HPV مشخص میکند و غربالگری باید طبق برنامه ادامه یابد.
چه کسانی به سرطان دهانه رحم مبتلا میشوند؟
مهمترین عامل خطر عفونت HPV است. سیگار، ضعف سیستم ایمنی مثل HIV، شروع زودهنگام رابطه جنسی یا شرکای متعدد، مصرف طولانی قرص ضدبارداری، سه بارداری کامل یا بیشتر، سابقه خانوادگی و غربالگری نشدن هم خطر را بالا میبرند.
آیا سرطان دهانه رحم کشنده است؟
میتواند باشد، ولی پیشآگهی به مرحله تشخیص بستگی دارد. طبق SEER بقای نسبی پنجساله در مرحله محدود به دهانه رحم حدود ۹۲ درصد، در گسترش منطقهای حدود ۶۴ درصد و در گسترش به اندامهای دور حدود ۲۰ درصد است.
آیا سرطان دهانه رحم درمان دارد؟
بله. اگر در مرحله اولیه تشخیص داده شود قابل علاج است. پیشسرطان با روشهایی مثل LEEP، کرایوتراپی یا کونیزاسیون درمان میشود و برای سرطان مهاجم جراحی، پرتودرمانی همراه با شیمیدرمانی، درمان هدفمند و ایمونوتراپی به کار میروند.
این صفحه برای آگاهی است و جایگزین معاینه و تصمیم متخصص زنان و انکولوژیست نیست. تصویرهای این صفحه تصویرسازی آموزشیاند و عکس بیمار واقعی نیستند.
جدیدترین